İrandakı üsyanın niyə vahid lideri ortaya çıxmır? Əsas müxalif qruplar hansılardır?..

İranda həftələrdir davam edən və artıq ümumxalq üsyanına çevrilməkdə olan etiraz aksiyalarından bəhs edərkən müşahidəçiləri düşündürən əsas suallardan biri hərəkatın təşkilatlanmaması və vahid lider tərəfindən idarə olunmamasıdır. Bunun əsas səbəblərindən biri kimi qonşu ölkədəki teokratik rejimə qarşı olan müxalif qüvvələrin müxtəlif siyasi qütblərə parçalanmış və pərakəndə şəkildə olmasıdır…

Moderator.az “Əl-Cəzirə”  və “Turkic.world” nəşrlərinə istinadla mövzuya aydınlıq gətirməyə çalışır:

İranda dekabrın sonlarından etibarən bahalaşma və iqtisadi çətinliklərə qarşı başlayan etirazlar tədricən daha geniş siyasi xarakter alaraq, 1979-cu il inqilabından bəri ölkəni idarə edən dini hakimiyyət üçün ciddi çağırışa çevrilib.

Dövlət mediasının verdiyi məlumata görə, son günlərdə 100- dən çox  təhlükəsizlik əməkdaşı öldürülüb, müxalifət fəalları isə ölənlərin sayının daha yüksək olduğunu və onlarla etirazçını əhatə etdiyini bildiriblər. “Əl-Cəzirə” hər iki rəqəmi müstəqil şəkildə təsdiqləyə bilmir.

Etirazlar fonunda əsas suallardan biri müxalifətin kimlərdən ibarət olması və niyə vahid liderin ortaya çıxmamasıdır.

İranın müxalifət qrupları hansı formadadır?

İrandakı isteblişment parçalanmış müxalifət hərəkatının artan təzyiqi ilə üzləşir. Hərəkatdakı bəzi qruplar və fərdlər İran daxilində olsa da, digərləri ölkə xaricindən rejimə qarşı müxalifliklərini ifadə edirlər. Onlar əsasən sürgündə yaşayan liderlər və ya İran diasporunun üzvləridir…

Birləşmiş Britaniya Krallığı və Almaniya da daxil olmaqla, digər ölkələrdəki qruplar İrandakı etirazçılarla həmrəylik nümayiş etdirmək üçün küçələrə çıxmağa başlayıblar…

Avstraliyanın Deakin Universitetinin Yaxın Şərq və Orta Asiya siyasəti üzrə professoru Şahram Əkbərzadə “Əl-Cəzirə”yə bildirib ki, hazırda İranda hökumət qura biləcək vahid müxalifət qrupu yoxdur.

İranda və xaricdə müxalifət qrupları dağınıqdır və fərqli məqsədlərə malikdirlər. Bəzilərinin aydın liderləri var, bəzilərinin isə yoxdur. Lakin İran daxilində heç bir şəxs davam edən etiraz hərəkatında aydın müxalifət lideri kimi ortaya çıxmayıb. Bunun mümkün səbəbi müxalifət üzvlərinin tanınan liderləri olduqda rejimin qisas almasından qorxmalarıdır.

Analitiklərin fikrincə, İranda vahid siyasi alternativ formalaşmayıb. Müxalifətin bir hissəsi ölkə daxilində fəaliyyət göstərir, digər hissəsi isə sürgündə və ya diasporada mövcuddur. Bu qruplar arasında ideoloji, siyasi və taktiki fərqlər dərin olduğundan ortaq lider və ya vahid proqram yoxdur.

Ekspertlər bildirirlər ki, daxildə açıq liderliyin formalaşmamasının əsas səbəbi repressiya qorxusudur. Hakimiyyət uzun illər ərzində potensial müxalif liderləri ya həbs edib, ya da siyasi səhnədən kənarlaşdırıb…

İranın 2009-cu ilin iyun ayında baş tutan “Yaşıl Hərəkatı” ağ yaxalı işçilər, qadın hüquqları fəalları və vətəndaş cəmiyyəti fəalları tərəfindən ölkə tarixində bəlkə də ən çox mübahisəli prezident seçkilərində Mahmud Əhmədinejadın rəsmi olaraq elan edilmiş qələbəsinə qarşı kortəbii kütləvi nümayiş idi . Bu etirazlar başlayandan bir gün sonra Əhmədinejad və tərəfdarları onun elan edilmiş qələbəsini dəstəkləmək üçün rəsmi nümayiş keçirdilər. O, 2013-cü ilə qədər prezident vəzifəsində çalışdı. Əhmədinejad sərt xətt tərəfdarı olan mühafizəkar idi və Holokostu dəfələrlə inkar etməsi də daxil olmaqla, bəzi fikirləri ilə mübahisəli idi.

2009-cu il prezident seçkilərində Yaşıl Hərəkatın simvolik liderinə çevrilən keçmiş Baş nazir Mir Hüseyn Musəvi də iştirak etmişdi. Lakin 2011-ci ilin fevral ayından bəri rəsmi seçki nəticələrini rədd etdiyinə görə ciddi ev dustaqlığına məhkum edilib.

Digər namizəd, islahatçı müsəlman alimi və keçmiş parlament spikeri Mehdi Kərrubi də seçki nəticələrinə etiraz etməkdə və etirazları dəstəkləməkdə aparıcı rol oynayıb. O, 2011-ci ildə ev dustaqlığına salınıb. Ötən ilin mart ayında İran hakimiyyəti Kərrubinin ev dustaqlığını rəsmi olaraq ləğv etdi.

Hazırkı etirazların mərkəzində heç bir kişinin olmadığı düşünülür, lakin onların nümunələri nəticəsində ölkə daxilindəki İran etirazçıları özlərini vahid, müəyyən edilə bilən bir lider ətrafında təşkil etməyə meyilli deyillər.

Dünyadakı digər etiraz hərəkatları ilə yanaşı, İran daxilindəki etirazçılar getdikcə şəbəkələşmiş təşkilatlanmaya güvənirlər. Tələbə qrupları, “Discord” kimi sosial media platformaları və qonşuluq şəbəkələri vasitəsilə səfərbərlik bir və ya iki mərkəzi fiqur əvəzinə çoxsaylı yerli qrupların və yerli liderlərin yaradılması ilə nəticələnib.

Bu, bu yaxınlarda sentyabr ayında Nepalda baş tutan “Z nəsli” gənclər etirazlarında və 2024-cü ilin iyul ayında Banqladeşdə baş tutan və Baş nazir Şeyx Hasinanın devrilməsi ilə nəticələnən gənclər etirazlarında müşahidə edildi.

Oksford Universitetinin İran tarixi və siyasəti üzrə dosenti Məryəm Alemzadə “Əl-Cəzirə”yə bildirib ki, “İran hökuməti son onilliklər ərzində ölkə daxilində mütəşəkkil müxalifət cəhdlərini fəal və effektiv şəkildə yatırıb və liderlərini həbs edib və susdurub. Hətta qeyri-siyasi QHT-lər, həmkarlar ittifaqları, tələbə qrupları və aşağıdan yuxarıya doğru nizam-intizama bənzəyə biləcək hər hansı bir şey belə ləğv edilib…

“Nəticədə, nə liderlik, nə də kütləvi təşkilatlanma gözlənilmir və etirazlar etirazçıların fərdi və ya kollektiv qərarlarından asılı olaraq qalır.”

Hazırda İran daxilində baş verən kütləvi mütəşəkkil hərəkatlardan başqa, həm ölkə daxilində, həm də xaricində yerləşən bəzi digər müxalifət qrupları da mövcuddur.

Müxalifət daxilində ən tanınmış fiqurlardan biri son şahın oğlu Rza Pəhləvidir. O, sürgündə yaşayır və monarxiyanın bərpasını açıq şəkildə tələb etmədiyini, dünyəvi və demokratik sistemin referendum yolu ilə müəyyənləşdirilməsini dəstəklədiyini bildirir.

Buna baxmayaraq, monarxiyanın qaytarılmasını istəyən qruplar onun əsas dayaqlarından biridir. Digər müxalif cərəyanlar isə onu keçmişin simvolu hesab edərək qəbul etmir. Analitiklər vurğulayırlar ki, Pəhləvinin nüfuzu daha çox diasporada formalaşıb və İranda real təşkilati bazasının olub-olmaması mübahisəlidir.

Keçmişdə silahlı fəaliyyətlə tanınan Xalq Mücahidləri Təşkilatı hazırda əsasən ölkə xaricində fəaliyyət göstərir. Təşkilatın lideri Məsud Rəcəvi uzun illərdir ictimaiyyət qarşısına çıxmır, rəhbərlik isə onun həyat yoldaşı Məryəm Rəcəvinin əlindədir.

Bir çox iranlı bu təşkilatı İran–İraq müharibəsi dövründə İraqlə əməkdaşlığa görə qəbul etmir. Hüquq müdafiə təşkilatları da qurumu qapalı və sektaya bənzər struktura malik olmaqda ittiham edirlər.

2023-cü ildə bir sıra mühacir siyasi qruplar dünyəvi və demokratik respublika ideyası ətrafında koalisiya yaratmağa çalışıb. Bu platforma dövlətlə dinin ayrılması, azad seçkilər və müstəqil məhkəmə sistemini təklif edir. Lakin müşahidəçilər bildirirlər ki, bu təşəbbüs İranda geniş ictimai dəstək qazana bilməyib.

İranda kürd və bəluc bölgələri ənənəvi olaraq etirazların mərkəzində olub. Əsasən sünni müsəlman olan bu icmalar Tehran hakimiyyəti ilə tez-tez qarşıdurmaya girir. Kürd bölgələrində uzun illərdir mərkəzi hökumətə qarşı siyasi və silahlı müqavimət mövcuddur. Sistan–Bəlucistan bölgəsində isə həm siyasi təmsilçilik tələbləri, həm də silahlı qrupların fəaliyyəti müşahidə olunur.

Bununla belə, nə kürd, nə də bəluc bölgələrində vahid, mərkəzləşmiş müxalifət hərəkatı formalaşıb.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, indiki etirazlar vahid siyasi alternativin yoxluğunu açıq şəkildə üzə çıxarıb. Müxalifət geniş sosial narazılığı əks etdirsə də, parçalanmış strukturu hakimiyyət üçün hələlik idarəolunan vəziyyət yaradır. Bununla belə, etirazların davam etməsi rejimin ənənəvi nəzarət mexanizmlərinin zəiflədiyini göstərir…