20 Yanvar hadisələrinə tarixi baxış

Mövzuya Ulu Öndər Heydər Əliyevin 1990-cı il 20 Yanvar hadisələri barəsində söylədiyi fikirləri diqqətə çatdırmaqla başlamaq istərdim. Ulu Öndər demişdir: “Azərbaycan xalqı 20 Yanvarda hərbi, siyasi, mənəvi təcavüzə məruz qalsa da, öz tarixi qəhrəmanlıq ənənələrinə sadiq olduğunu, Vətənin azadlığı və müstəqilliyi naminə ən ağır sınaqlara sinə gərmək, hətta şəhid vermək əzmini bütün dünyaya nümayiş etdirdi”.

XX yüzillik Azərbaycan xalqının tarixinə ən qanlı hadisələrlə, misli görünməmiş faciələrlə yanaşı, müstəqillik və azadlıq uğrunda mübarizə, hünər və qəhrəmanlıq, milli oyanış və özünüdərk əsri kimi də daxil oldu. Azərbaycan xalqına qarşı tarixin müxtəlif dövrlərində düşmənləri tərəfindən soyqırımı törədilib və bu tarix unudulsun deyə tarixin saxtalaşdırılması prosesi aparılıb. Uzun bir tarixi dövr ərzində rus imperiyası milli müstəmləkə siyasəti ilə Azərbaycan xalqının mübarizə əzmini məhv etməyə çalışsa da, buna nail ola bilməyib. Xalqımıza qarşı 1918-ci ildə 31 Mart soyqırımı törədilir. Bu soyqırımda ermənilər fəal rol oynayırlar. Lakin bu faciə xalqımızın azadlıq hərəkatını daha da gücləndirir və istiqlal əzmi ilə yaşayan Azərbaycan xalqı 1918-ci il mayın 28-də uzunsürən azadlıq mübarizəsi nəticəsində öz müstəqilliyinə qovuşur. Azərbaycan xalqı Şərqdə ilk demokratik respublika olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini qurdu. Lakin müstəqil Azərbaycan dövlətinin mövcudluğu bəzi düşmən dairələrini ciddi narahat edirdi. Nəticədə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti cəmi 23 ay yaşadı və sovet Rusiyası AXC-ni işğal etdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutu xalqımızın gələcək faciəli günlərinin təməli oldu.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu fikirlər Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Azərbaycan tarixi kafedrasının baş müəllimi Cəfər Xanəliyevin məqaləsində yer alıb. Məqaləni təqdim edirik.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra xalqımız sovet Rusiyasının əsarətində yaşamağa məcbur qaldı. 70 il ərzində Azərbaycana qarşı milli-etnik zəmində müxtəlif təxribatlar törədildi. Milli sərvətlərimiz talan edildi, milli, dini ayrı-seçkilik siyasəti pik həddə çatdı. Milli təəssübkeş ziyalılarımız məhv edilməyə, xalqa qarşı ruslaşdırma siyasəti aparılmağa başlanıldı. Xalqın ziyalı təbəqəsinin məhv edilməsi xalqın azadlıq fikirlərinə, milli vətənpərvərlik ruhuna mənfi təsir etsə də, Azərbaycan xalqı yenə də milli mübarizədən dönmədi.

Milli azadlıq və müstəqillik arzusu ilə yaşayan həmvətənlərimiz keçən əsrin 80-ci illərində milli azadlıq uğrunda mübarizəyə başladılar. Bu prosesin ideoloji təməli isə Ulu Öndər Heydər Əliyev tərəfindən qoyulub. 1969-1982-ci illərdə Azərbaycan SSR-nin rəhbəri olan Heydər Əliyev milli məsələlərin ön plana çəkilməsinə xüsusi diqqət yetirib və müstəqil Azərbaycana gedən yolun təməlini qoyub. Heydər Əliyev öz fəaliyyətində daim xalqın iradəsini ortaya qoyduğu üçün antimilli dairələr tərəfindən sevilmirdi. Amma uzaqgörən siyasətçini bu, narahat etmirdi. Çünki onun amalı, məqsədi daha ali idi: “Müstəqil Azərbaycanı qurmaq və xalqı azadlığa qovuşdurmaq!” Bu yolda Ümummilli Liderimiz hədsiz məhrumiyyətlərlə üzləşib. Ancaq öz yolundan, əqidəsindən heç vaxt dönməyib.

SSRİ-nin süqutuna yaxın bir vaxtda Azərbaycanın başına bəlalar gətirildi. Bu bəlalar planlı şəkildə həyata keçirilirdi. Qan yaddaşımız olan 20 Yanvar faciəsindən əvvəl baş verən Sumqayıt hadisələri, Ermənistanın Azərbaycana qarşı əsassız ərazi iddialarının yenidən geniş vüsət alması, azərbaycanlıların Ermənistan SSR-dən öz doğma yurdlarında zorla deportasiya edilməsi, Moskvanın – SSRİ rəhbərliyinin müxtəlif yollarla erməni millətçilərini dəstəkləməsi, 1923-cü ildən Azərbaycan ərazisində yaradılan saatlı bomba effekti daşıyan erməni separatizminin məskəni DQMV-də azərbaycanlılara divan tutulması Azərbaycan xalqının milli azadlıq uğrunda mübarizəyə qalxmasına səbəb oldu. Faciə ərəfəsində 1990-cı il yanvarın 17-də Azərbaycan KP MK-nın binasının qarşısında izdihamlı mitinq başlanmış və ümumi tətil elan olunmuşdu. Tələb edilmişdi ki, Ermənistanın Azərbaycana ərazi iddialarına son qoyulsun, Sovet İttifaqının Bakı ətrafına yığdığı qoşunlar Dağlıq Qarabağa və Ermənistan tərəfdən hücuma məruz qalan sərhəd bölgələrinə göndərilsin.

Beləliklə, SSRİ rəhbərliyi öz milli haqları uğrunda mübarizəyə qalxmış Azərbaycan xalqına qarşı qanlı divan tutmaq üçün münasib şərait yarada bildi, 1990-cı il yanvarın 19-da SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyəti yanvarın 20-də saat 00:00-dan Bakı şəhərində fövqəladə vəziyyət tətbiq edilməsi haqqında fərman verdi. Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının baş katibi Mixail Qorbaçov və müdafiə naziri Dmitri Yazov Azərbaycan xalqının müstəqillik hərəkatını hər vəchlə boğmağa çalışırdılar. SSRİ rəhbərliyi guya sovet Azərbaycanı hökumətini devirmək cəhdlərinin qarşısını almaq üçün hərbi müdaxilənin zəruri olduğunu iddia edirdilər.

20 Yanvar faciəsi törədilən zaman Azərbaycan xalqı informasiya blokadasına salındı, radio, televiziya susduruldu, Azərbaycan Dövlət Televiziyasının enerji bloku silahlı hərbçilər tərəfindən partladıldı, mətbuatın nəşrinə qadağa qoyuldu. Xalqımız SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecədən etibarən Bakı şəhərində fövqəladə vəziyyətin elan edilməsi haqqında qərarından xəbərsiz idi. Yanvarın 18-də televiziya ilə çıxış edən SSRİ və Azərbaycan rəhbərliyinin nümayəndələri respublika əhalisini əmin etdilər ki, Bakıda fövqəladə vəziyyət tətbiq edilməyəcək və belə tədbir nəzərdə tutulmayıb. Ancaq bu vaxt Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin diviziyasının və desant hissələrinin Bakıya yeridilməsi başa çatmaqda idi. Fövqəladə vəziyyətin yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə tətbiq edilməsinə baxmayaraq, qoşun hissələri yanvarın 19-da saat 21-dən etibarən birinci olaraq Türkan-Qala tərəfdən şəhərə yeridildi. “Bakı əməliyyatı”na rəhbərliyi birbaşa SSRİ müdafiə naziri Dmitri Yazov, SSRİ daxili işlər naziri Vadim Bakatin, SSRİ DTK sədrinin müavini Filip Babkov həyata keçirdilər.

Sovet ordusu qoşunlarının qanunsuz yeridilməsi nəticəsində Bakıda və Azərbaycanın rayonlarında 150 nəfər öldürüldü, 744 nəfər yaralandı, 841 nəfər qanunsuz həbs olundu. Həlak olanların arasında qadınlar, uşaqlar və qocalar, həmçinin təcili yardım işçiləri və milislər var idi.

20 Yanvar qırğını Azərbaycan xalqının demokratiya və milli azadlıq uğrunda mübarizəsini boğmaq, ona mənəvi zərbə vurmaq məqsədi daşıyırdı. Lakin sovet imperiyası insanlıq adına sığmayan əməlləri ilə Azərbaycan xalqının iradəsini qıra bilmədi. Bakıda fövqəladə vəziyyət tətbiq edilməsinə baxmayaraq, Azərbaycan xalqı öz şəhidləri ilə layiqincə vidalaşdı. 1990-cı il yanvarın 22-də xalqımız öz şəhid övladlarını Bakıda izdihamlı matəm yürüşü ilə indiki Şəhidlər xiyabanında dəfn etdi. Respublikada 3 gün matəm elan olundu. Dəfn mərasimi saatlarla davam etdi. Matəm mərasimində milyonlarla insan iştirak etdi. Bu, Azərbaycan xalqının azadlıq səsi, haqq, ədalət, demokratiya və müstəqillik uğrunda mübarizə əzmini daha da gücləndirdi.

Bütün ömrü boyu xalqın yanında olan Ümummilli Lider Heydər Əliyev bütün çətinliklərə baxmayaraq, belə ağır vəziyyətdə faciənin səhəri günü, 1990-cı il yanvarın 21-də siyasi iradə nümayiş etdirərək Azərbaycanın Moskvadakı daimi nümayəndəliyinə gəldi və çıxış edərək baş vermiş bu faciəvi hadisəni Azərbaycan xalqına qarşı törədilən ağır cinayət aldandırdı. Ulu Öndər cəsarətlə sərt bəyanat verərək SSRİ rəhbərliyini Azərbaycan xalqına qarşı ağır cinayət törətməkdə ittiham edib, təqsirkarların cəzalandırılmasını qətiyyətlə tələb etdi. Xalqımıza qarşı repressiyaya və ağır cinayətə əl atmış Kremlin bir addımlığında kifayət qədər aydın, cəsarətli mövqe ortaya qoyan Ulu Öndər Azərbaycanın üzləşdiyi informasiya blokadasının aradan qaldırılması, real həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması üçün tarixi addım atdı.

Ümummilli Liderimizin bu addımı həm Azərbaycanda, həm də ölkə hüdudlarından kənarda böyük rezonans doğurdu. Bu qətiyyətli mövqe dərin sarsıntı içində olan xalqa mənəvi dəstək oldu. Bununla da Heydər Əliyev hər zaman xalqla, onun problemləri ilə birgə olduğunu, dərdinə şərik çıxdığını sübuta yetirdi.

Bundan narahat olan qüvvələr sonradan Heydər Əliyevin Azərbaycana dönmək istəyinin qarşısını almaq üçün fəaliyyətə başladılar. Lakin yaradılan maneələrə baxmayaraq, Heydər Əliyev Naxçıvana gəldi və fəal siyasətlə məşğul olmağa başladı. 20 Yanvar hadisəsinə ilk hüquqi-siyasi qiymət də 1991-ci ilin noyabr ayında Heydər Əliyevin Naxçıvan Ali Sovetinə rəhbərlik etdiyi vaxtda verildi. 1991-ci il noyabrın 21-də Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Naxçıvan Ali Məclisi tərəfindən qəbul edilmiş qərarda 20 Yanvarın “Milli Matəm Günü” kimi qeyd olunması qərara alındı. Qərarda ilk dəfə olaraq faciənin əsas günahkarları adbaad sadalanmış, onların birbaşa məsuliyyət daşıdıqları göstərilmişdi. 1993-cü ilin ikinci yarısında Ümummilli Lider Heydər Əliyevin xalqın təkidli tələbi ilə yenidən hakimiyyətə qayıdışı Azərbaycanda müstəqil dövlətçilik ideyalarının bərqərar olmasına şərait yaratdı. Bundan sonra 1990-cı ilin Qanlı Yanvar faciəsinə dövlət səviyyəsində tam siyasi-hüquqi qiymət verildi.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin “20 Yanvar faciəsinin 4-cü ildönümünün keçirilməsi haqqında” 1994-cü il 5 yanvar tarixli Fərmanında Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə Qanlı Yanvar hadisələri ilə bağlı xüsusi sessiyanın keçirilməsi və faciənin respublika miqyasında geniş araşdırılıb siyasi-hüquqi qiymət verilməsi tövsiyə edildi. 1994-cü ilin fevral ayında Milli Məclisin xüsusi sessiyası keçirildi. Sessiya 1990-cı il yanvarın 20-də Sovet Silahlı Qüvvələrinin Bakı şəhərinə və respublikanın bir neçə rayonuna yeridilməsini, nəticədə haqq və ədalətin müdafiəsi naminə küçələrə çıxmış silahsız adamların qəddarcasına qətlə yetirilməsini Azərbaycan xalqına qarşı totalitar kommunist rejimi tərəfindən hərbi təcavüz və cinayət kimi qiymətləndirdi. Xalq hərəkatını boğmaq üçün 20 Yanvar faciəsini təşkil etmiş Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası və hökumət rəhbərliyinin, o cümlədən şəxsən Mixail Qorbaçovun Azərbaycan xalqına qarşı ağır cinayət törətdiyi qeyd olundu.

20 Yanvar faciəsi, eyni zamanda həm ümumxalq faciəsi, həm də müstəqillik, istiqlal və hürriyyət uğrunda xalqımızın apardığı milli azadlıq hərəkatının zirvəsi kimi Azərbaycan tarixinə həkk olunub. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin söylədiyi kimi, bu təcavüz xalqımızı mənəvi cəhətdən çox sarsıtsa da, itkilərə məruz qoysa da, onun mənliyini tapdalaya bilmədi, qürurunu sındıra bilmədi, qəhrəmanlıq salnaməsinə yeni bir səhifə kimi yazıldı. 20 Yanvar faciəsi Azərbaycanın müstəqilliyə aparan yolunda yeni mərhələnin başlanğıc nöqtəsi oldu. Bir ildən sonra Azərbaycan yenidən dövlət müstəqilliyinə qovuşdu. Bu qanlı faciədən ötən müddət ərzində hər il yanvarın 20-də Şəhidlər xiyabanını ziyarətə gələn yüz minlərlə həmvətənimiz azadlığımız uğrunda şəhid olmuş soydaşlarımızın məzarı qarşısında baş əyərək onların xatirəsini əziz tuturlar.

20 Yanvar kədəri neçə illər ötsə də, bizi heç vaxt tərk etməyəcək. Ancaq bir təsəllimiz də var: Azadlıq mücahidlərinin axıtdıqları qanlar hədər getməyib, bizi dövlət müstəqilliyinə qovuşdurub.

Xalqımız 20 Yanvar şəhidlərinin şücaətini daim yüksək qiymətləndirir, onların ruhuna ehtiram göstərir, xatirəsini hər zaman uca tutur. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyev 20 Yanvar faciəsinin 30 illiyinin qeyd olunması haqqında imzaladığı Sərəncam bunun əyani sübutudur.

Artıq 6 ildir ki, Azərbaycan xalqı 20 Yanvar hadisəsinin ildönümünü qalib dövlət, qalib xalq olaraq qeyd edir. Əminliklə söyləyə bilərik ki, artıq bütün şəhidlərimizin ruhu şaddır. Azərbaycan Respublikası tam suveren dövlətdir, rəşadətli, güclü Ordumuz uzun illər torpaqlarımızda məskən salmış erməni separatçı yuvasını məhv etməklə torpaq, Vətən uğrunda həlak olmuş şəhidlərimizin müqəddəs arzularını yerinə yetirdi. Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi altında rəşadətli Azərbaycan Ordusu 44 günlük Vətən müharibəsində tarixi Qələbə qazanıb, əzəli torpaqlarımızı erməni işğalından azad etməklə, ilk növbədə, 20 Yanvar şəhidlərinin ruhlarını şad etdilər. Məntiqi mühakimə və faktlara söykənərək tərəddüd etmədən deyə bilərik ki, 20 Yanvar şəhidləri hansı cəsarətlə Vətənimizin müdafiəsinə qalxmışdılarsa, İkinci Qarabağ müharibəsinin şəhid və qaziləri başda olmaqla bütün döyüşçülərimiz də eyni ruh yüksəkliyi ilə torpaqlarımızı işğaldan azad etdilər. Bəli, Vətən müharibəsinin şəhidləri canları və qanları bahasına 20 Yanvar şəhidlərinin yürüdüyü azadlıq yolunu əzmlə qət edərək Vətənimizi bütövləşdirdilər. Hər biri şəhadət zirvəsinə yüksəlməyi özünə amal seçən Azərbaycan Ordusunun getdiyi yolda yalnız bir nəticə ola bilərdi: Zəfər. Şükürlər olsun ki, bu böyük Zəfəri qəhrəman Azərbaycan Ordusu bizlərə nəsib etdi.

 

 

Polise.az