Müharibəsiz 6 il! Sülh müqaviləsi olmadan Azərbaycan Qafqazda sülhü necə yaratdı?
Altı il əvvəl, 10 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan 44 günlük Vətən müharibəsində qazandığı tarixi Zəfəri siyasi sənədlə təsdiq etdi. Üçtərəfli bəyanat imzalandı, müharibə dayandı. Amma sülh müqaviləsi yox idi. Qarabağda separatçı rejim qalırdı, Xankəndi, Xocalı, Ağdərə və digər ərazilərimiz üzərində suverenliyimiz hələ tam təmin edilməmişdi. Bölgədə Rusiya sülhməramlıları yerləşdirilmişdi. Azərbaycanın qarşısında hələ böyük və mürəkkəb vəzifələr dayanırdı.
Bu gün, altı il sonra həmin dövrə baxanda bir həqiqət bütün aydınlığı ilə görünür: Azərbaycan təkcə müharibəni udmadı. Müharibədən sonrakı siyasi düzəni də dəyişdi.
Sülh müqaviləsi imzalanmadan, beynəlxalq vasitəçilərin uzun illər nəticəsiz qalan təşəbbüslərinə bağlı qalmadan, öz gücü, diplomatiyası və siyasi iradəsi ilə yeni regional reallıq yaratdı.
Bu, 44 günlük Zəfərin davamı, onun siyasi və diplomatik nəticələrinin ardıcıl şəkildə təmin edilməsi idi.
Müharibəni udmaq bir mərhələ idi, sülhü qurmaq başqa
10 noyabr bəyanatı Azərbaycan üçün mühüm hərbi-siyasi nəticə idi. Şuşa azad edilmiş, Ermənistan ordusu ağır məğlubiyyətə uğramışdı. Bəyanata əsasən, Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonları əlavə genişmiqyaslı döyüşlər olmadan Azərbaycana qaytarıldı.
Amma İlham Əliyev üçün 10 noyabr son dayanacaq olmadı. Əsas məsələ əldə edilən hərbi üstünlüyü davamlı siyasi nəticəyə çevirmək, Azərbaycanın bütün ərazilərində dövlət hakimiyyətini bərpa etmək və yeni müharibə ehtimalını mümkün qədər aradan qaldırmaq idi. 2020-ci ildə Azərbaycan müharibənin taleyini həll etmişdi. 2023-cü ildə isə Qarabağdakı separatçı idarəçiliyin mövcudluğuna son qoydu.
19–20 sentyabr 2023-cü ildə keçirilən hərbi əməliyyatdan sonra Xankəndi, Xocalı, Ağdərə, Xocavənd və digər yaşayış məntəqələri üzərində Azərbaycanın faktiki nəzarəti bərpa edildi. Dövlət bayrağı həmin şəhərlərdə dalğalandı. Qarabağda ayrıca siyasi və hərbi idarəçilik strukturları fəaliyyətini dayandırdı.
Beləliklə, Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində suverenliyin bərpası prosesi həlledici nəticəyə çatdı.
Bu prosesin ağır humanitar tərəfi də oldu: 2023-cü ilin sentyabr hadisələrindən sonra Qarabağın erməni əhalisinin böyük əksəriyyəti Ermənistana köçdü. Azərbaycan bunu öz ərazisində suverenliyin bərpası kimi qiymətləndirdi, Ermənistan tərəfi isə həmin hadisələri ciddi humanitar böhran və məcburi köç kimi xarakterizə etdi.
Lakin siyasi-hərbi nəticə dəyişmədi: Azərbaycan ərazisində ikinci, paralel hakimiyyət mərkəzinin mövcudluğuna son qoyuldu.
Ardınca başqa bir mühüm hadisə baş verdi. 2024-cü ildə Rusiya sülhməramlı kontingentinin Qarabağdan vaxtından əvvəl çıxarılmasına başlanıldı. Beşillik mandat müddəti başa çatmadan bu qüvvələrin bölgəni tərk etməsi Azərbaycanın əldə etdiyi yeni siyasi reallığın mühüm göstəricisi idi.
Bu, yalnız hərbi nəticə deyildi. Azərbaycan öz ərazisində dövlət hakimiyyətinin həyata keçirilməsi baxımından uzun illər mövcud olmuş qeyri-adi vəziyyəti aradan qaldırmışdı.
İlham Əliyev amili: Sərkərdəlikdən diplomatik nəticəyə
Bu altı ilin tarixində İlham Əliyevin rolunu üç istiqamətdə qiymətləndirmək olar: hərbi rəhbərlik, siyasi qərarlar və diplomatik fəaliyyət. 2020-ci ildə Azərbaycan Ordusunun uğurları müharibənin nəticəsini müəyyənləşdirdi. Şuşanın azad edilməsi isə həm hərbi, həm də psixoloji baxımdan dönüş nöqtəsi oldu. Prezident İlham Əliyev Ali Baş Komandan kimi hərbi əməliyyatların siyasi məqsədini aydın müəyyənləşdirmişdi: işğala son qoymaq, ərazi bütövlüyünü bərpa etmək. Müharibədən sonra isə tamamilə fərqli bacarıqlar tələb olunurdu. Artıq məsələ təkcə hərbi güc deyildi. Rusiya, Türkiyə, İran, Avropa İttifaqı və ABŞ kimi aktorların maraqlarının kəsişdiyi mürəkkəb bir coğrafiyada Azərbaycanın məqsədlərini həyata keçirmək lazım idi. Əliyevin siyasətinin diqqət çəkən xüsusiyyəti hərbi nəticələrlə diplomatik təşəbbüsləri bir-birindən ayırmaması oldu. 2020-ci ildə döyüş meydanında yaranan üstünlük sonrakı illərdə danışıqların siyasi zəmininə çevrildi. 2023-cü ildə suverenliyin tam bərpasından sonra isə Azərbaycan Ermənistanla münasibətlərin artıq ərazi münaqişəsi deyil, iki müstəqil dövlət arasında sərhədlər, kommunikasiyalar və qarşılıqlı öhdəliklər əsasında qurulmasını tələb etdi. Bu yanaşmanın nəticəsi 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda özünü göstərdi.
Vaşinqton: Azərbaycan hərbi Zəfərdən sülh diplomatiyasına keçdi
2025-ci il avqustun 8-də ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə İlham Əliyev və Nikol Paşinyan Vaşinqtonda birgə bəyannamə imzaladılar.
Azərbaycan və Ermənistanın xarici işlər nazirləri isə sülh və dövlətlərarası münasibətlərin qurulması haqqında razılaşdırılmış müqavilə mətnini parafladılar. Eyni zamanda ATƏT-in Minsk prosesinin bağlanması istiqamətində birgə müraciət edildi.
Bu hadisənin siyasi mənası böyük idi.
Onilliklər ərzində beynəlxalq vasitəçilik mexanizmlərinin həll edə bilmədiyi münaqişənin əsas ərazi məsələsi artıq yeni mərhələyə keçmişdi. Danışıqların mövzusu Qarabağın statusu deyil, Azərbaycanla Ermənistan arasında dövlətlərarası münasibətlərin hüquqi rəsmiləşdirilməsi idi.
Burada bir mühüm məqamı xüsusi vurğulamaq lazımdır: Vaşinqtonda müqavilə hələ imzalanmamışdı, paraflanmışdı. Yəni hüquqi proses tamamlanmamışdı. Ancaq hər iki tərəfin razılaşdırılmış mətn üzərində ortaq mövqeyə gəlməsi münaqişədən sonrakı diplomatik mərhələnin mühüm nəticəsi idi.
Vaşinqton sülh prosesini yaratmadı. O, əvvəlki beş ildə formalaşmış hərbi-siyasi reallıqlar əsasında mümkün olan razılaşmanı beynəlxalq səviyyədə rəsmiləşdirməyə yaxınlaşdırdı.
Cənubi Qafqazda qüvvələr nisbəti dəyişdi
Azərbaycanın Zəfərinin ən böyük geosiyasi nəticələrindən biri Cənubi Qafqazdakı qüvvələr nisbətinin dəyişməsi oldu. Otuz ilə yaxın davam etmiş işğal və onun ətrafında formalaşmış status-kvo regionda davamlı gərginlik mənbəyi idi. Sərhədlər bağlı qalır, nəqliyyat əlaqələri məhdudlaşır, iqtisadi əməkdaşlıq imkanları siyasi münaqişənin girovuna çevrilirdi. Azərbaycan həmin status-kvonu dəyişdirdi.
Yeni vəziyyətdə Qarabağ üzərində ərazi mübahisəsi əsasında qurulmuş siyasi gündəm öz əvvəlki əhəmiyyətini itirdi. Əvəzində sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, regional nəqliyyat, enerji layihələri və iqtisadi əməkdaşlıq məsələləri ön plana çıxdı.
Bu dəyişiklik Türkiyənin regionla əlaqələrinin genişlənməsi və Türk dünyasının nəqliyyat baxımından birləşməsi üçün də yeni imkanlar yaratdı.
Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında bağlantının açılması perspektivi yalnız iki Azərbaycan ərazisinin birləşdirilməsi məsələsi deyil. Bu, Türkiyə, Azərbaycan və Mərkəzi Asiya arasında daha geniş nəqliyyat şəbəkəsinin inkişafı baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
Əlbəttə, bütün bu layihələr hələ tamamlanmayıb. Ancaq altı il əvvəl müharibə xəritəsi üzərində müzakirə olunan ərazilər indi beynəlxalq nəqliyyat və əməkdaşlıq layihələrinin xəritəsində yer alır. Azərbaycan Cənubi Qafqazın gündəmini müharibədən kommunikasiyalara, ərazi mübahisəsindən iqtisadi əməkdaşlıq imkanlarına doğru dəyişdirməyə nail olub.
Sülh müqaviləsindən əvvəl yaranan sülh
Burada mühüm bir fərqi qeyd etmək istəyirəm. Müharibənin başa çatması ilə davamlı sülhün qurulması eyni şey deyil. 2020-ci ilin noyabrından sonra Azərbaycanla Ermənistan arasında silahlı toqquşmalar tamamilə dayanmadı. 2022-ci ildə sərhəddə ağır döyüşlər oldu, 2023-cü ildə Qarabağda hərbi əməliyyat keçirildi. Buna görə də ötən altı ili sözün hərfi mənasında tam müharibəsiz dövr adlandırmaq düzgün olmaz.
Amma başqa bir həqiqət də var: 2020-ci ildən sonra Azərbaycanla Ermənistan arasında əvvəlki miqyasda uzunmüddətli müharibə təkrarlanmadı. 2023-cü ildən sonrakı dövrdə isə münasibətlərin tənzimlənməsi üçün yeni imkanlar yarandı.
Bu baxımdan Azərbaycan sülh müqaviləsindən əvvəl sülhün əsas siyasi və təhlükəsizlik şərtlərinin formalaşmasında həlledici rol oynadı.
Ərazi üzərində nəzarətin bərpası, separatçı strukturların ləğvi, Rusiya sülhməramlılarının çıxması və Ermənistanla birbaşa danışıqların genişlənməsi yeni vəziyyətin əsas komponentləri oldu.
Lakin davamlı sülh üçün təkcə hərbi üstünlük kifayət etmir. Qarşılıqlı təhlükəsizlik təminatları, sərhəd məsələlərinin həlli, humanitar problemlərin aradan qaldırılması və cəmiyyətlər arasında etimadın yaranması da vacibdir.
Azərbaycanın qarşısındakı yeni tarixi vəzifə məhz bu nəticələri uzunmüddətli, hüquqi və iqtisadi baxımdan dayanıqlı sülhə çevirməkdir.
Zəfərin davamı: Qarabağı yenidən qurmaq
Müharibədən sonrakı dövrün başqa bir böyük istiqaməti işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpasıdır.
Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Laçın, Kəlbəcər, Şuşa, Xankəndi və digər ərazilərdə aparılan tikinti-quruculuq işləri Azərbaycanın hərbi qələbəsini gündəlik həyatın reallığına çevirməyə yönəlib.
Yollar, tunellər, hava limanları, elektrik stansiyaları, yaşayış kompleksləri və sosial obyektlər inşa olunur. Keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışı davam edir.
Bu prosesin siyasi mənası da var.
Çünki dövlətin ərazi üzərində suverenliyi yalnız bayrağın qaldırılması ilə tamamlanmır. Həmin ərazidə insanların yaşaması, iqtisadiyyatın işləməsi, məktəblərin, xəstəxanaların, idarəetmə sisteminin fəaliyyət göstərməsi ilə möhkəmlənir.
İlham Əliyevin hərbi mundirdən mülki quruculuğa keçən fəaliyyətində də məqsəd dəyişməyib: azad edilmiş torpaqları Azərbaycanın tamhüquqlu, yaşayan və inkişaf edən hissəsinə çevirmək.
Altı ilin yekunu:
2020-ci ilin noyabrında Azərbaycan qalib dövlət idi.
2023-cü ilin sentyabrında öz ərazisində suverenliyini tam bərpa etmiş dövlətə çevrildi.
2024-cü ildə xarici sülhməramlı kontingentin Qarabağdan çıxması ilə yeni vəziyyət daha da möhkəmləndi.
2025-ci ilin avqustunda isə Ermənistanla sülh müqaviləsinin paraflanması bu prosesin diplomatik mərhələsində mühüm nəticə oldu.
Bunlar bir-birindən ayrı hadisələr deyil. Eyni siyasi xəttin, eyni strateji məqsədin ardıcıl mərhələləridir.
Azərbaycan təkcə torpaqlarını azad etmədi. Regionda otuz ilə yaxın mövcud olmuş güc münasibətlərini dəyişdi, yeni status-kvo yaratdı, Cənubi Qafqazın siyasi və iqtisadi gələcəyinin yenidən müzakirə olunmasına yol açdı.
Bu prosesdə İlham Əliyevin hərbi rəhbərliyi, siyasi qərarları və diplomatik fəaliyyəti Azərbaycanın əldə etdiyi nəticələrin əsas amillərindən biri oldu. Azərbaycan Ordusunun gücü, xalqın birliyi, dövlətin iqtisadi imkanları və Türkiyənin siyasi dəstəyi də bu nəticələrin mühüm dayaqları idi.
Ancaq tarixi nailiyyətin tam mənası yalnız keçmişdə qazanılanlarla ölçülmür. Onun nə qədər davamlı olacağı gələcəkdə qurulacaq münasibətlərdən də asılıdır.
Azərbaycan müharibədə qələbə qazandı, ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etdi, sülh üçün yeni siyasi reallıq yaratdı. İndi əsas məsələ həmin reallığı geri dönməz, davamlı sülhə çevirməkdir.
Və bəlkə də son altı ilin ən böyük tarixi dərsi budur:
Müharibəni qazanmaq üçün güclü ordu lazımdır. Sülhü qurmaq üçün isə güclü dövlət, siyasi iradə və uzaqgörən diplomatiya. Azərbaycan bu iki vəzifənin hər ikisini yerinə yetirmək istiqamətində böyük yol keçib.
Teymur Turançı,
Musavat.com
