Rusiya İranın gününə düşür: “Düzdür, ot yeməyəcəklər, amma…” – Rusiyalı ekspertlər bərk narahatdır
Rusiya ilə Qərb arasında “dəmir pərdə”nin yenidən endiyi bir şəraitdə bu durum tez-tez sovet dövrü ilə müqayisə olunur.
Bundan başqa, digər ölkələrin həyatı ilə, məsələn, İranla müqayisə tez-tez gündəmə gəlir.
“Rosbalt”a istinadən xəbər verilir ki, iqtisad elmləri doktoru, professor Andrey Neçayev bu mövzuda fikirlərini təqdim edib. O bildirib ki, SSRİ-də nəinki Stalin dövründə, həm də daha yumşaq hesab olunan Brejnev dövründə xeyli əmtəə qıtlığı olub:
“Üstəlik, ərzaq məhsulları baxımından. İnsanlar fiziki cəhətdən tox olsalar da, ət və süd qıtlığı da çox idi. Moskvada nisbətən keyfiyyətsiz olsa da, hələ də bir şey tapılırdı. Rayonlar isə bazardan yeyirdilər. Ən məşhur zarafatlardan biri “Uzun, yaşıl, kolbasa iyi gəlir” demək idi. Onlar Moskvadan gələn elektrik qatarını nəzərdə tuturdular.
“Rayonlar bazardan yeyirdi” deyəndə, bu, baha başa gəlirdi. Bir əyalət müəlliminin maaşı çox az idi. Mədənçi və növbəli işçinin, yerli bir fabrikdəki işçinin maaşı da heyrətamiz deyildi”.
Mütəxəssis bildirib ki, hazırda Rusiyada bazar iqtisadiyyatının əlamətləri var:
“İstehlak bazarında bolluq, məhsul seçimi, məhsul qıtlığının olmaması baxımından indiki dövrün əhəmiyyətli üstünlüyü var. Aydındır ki, insanlar vəziyyətə uyğunlaşacaq, istehlakı azaldacaq. Əvvəllər yeməyə 70% xərcləyənlər indi 80% xərcləyəcəklər. Əvvəllər parmezandan “pendir məhsulu”na keçdilər, indi isə ondan da imtna etməli olacaqlar, çünki xaricdən gətirilən palma yağı ilə hazırlanır. Kim daha zəngindirsə, iPhone deyil, ən primitiv Xiaomi alacaq. Kimlərsə bunun necə edildiyini xatırlayaraq telefonun diaqramını fırladacaq”.
Ekspert bildirib ki, Brejnev-Andropov-Çernenkonun dövründə “dəmir pərdə” vasitəsilə Qərbdən müəyyən miqdarda mallar yerli bazara sızıb: “Bu mallar həm qanuni idxal, həm də hər cür “qara” marketoloqlar vasitəsilə gətirilirdi. Məsələn, bazara cins şalvarlar sızdırılırdı. Lakin bu, çox yüksək qiymətə idi. Neft və qaz isə SSRİ-dən Qərbə “sızırdı””.
Neft və qaz sənayesi üzrə analitik Mixail Krutixin bildirib ki, Sovet büdcəsinin yanacaq ixracından asılılığının dərəcəsini qiymətləndirmək o qədər də asan deyil:
“18%-dən 40%-ə qədər rəqəmlər verilir. Çindən biz böyük miqdarda hər cür avadanlıq tədarük edir, oradan çoxlu xammal və istehlak malları alırdıq. İndi isə əksinə, biz ora xammalla gedirik, oradan da avadanlıq alırıq və Allah bilir, başqa nələr gətirilir”.
Krutixinin təxmini hesablamalarına görə, hazırda Rusiya büdcəsinin enerji resurslarından asılılığı 60%-ə çatır:
“Amma xoşbəxtlikdən bura təkcə ixraca deyil, həm də ölkə daxilində istehlak edilən bütün yanacağa görə vergilər daxildir. Yenə də yanacaq sektorunda vəziyyət çox narahatedicidir”.
Ekspertin təqdim etdiyi məlumatlara görə, bir il ərzində Aİ Rusiya qazının idxalını üçdə bir qədər azalda, bir neçə ildən sonra isə ondan tamamilə imtina edə bilər. Artıq bu günlərdə ixrac üçün nəzərdə tutulan Rusiya neftinin təxminən 20%-i satılmır:
“Baxmayaraq ki, ABŞ-ın Rusiya neftinin alınması üçün sanksiyalarda iştirak etməyən üçüncü ölkələrin bankları vasitəsilə ödəniş etməyə icazə verdiyinə dair sübutlar var”.
İndi Rusiyaya kimi ən ağır sanksiyalara məruz qalan çox az ölkə var. Ən böyük maraq İranadır. Rusiya Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunun baş elmi işçisi Vladimir Sajin deyib:
“1979-cu il fevralın 11-də İslam inqilabından sonra, yəni noyabrın 4-də inqilabçı tələbələr Amerika səfirliyini ələ keçirdilər. Diplomatları 444 gün girov saxladılar. 1980-ci ildə isə ABŞ sanksiyalar tətbiq etdi. Bütün iranlıların, ilk növbədə şahın dünya üzrə hesablarını dondurdular. Bu, indiki rəqəmlə bir çox banklar üçün 100 milyard dollardan çoxdur. Bu başlanğıc idi. İran-İraq müharibəsi zamanı müharibə iqtisadiyyatının vaxtı idi və ABŞ-ın sanksiyaları o qədər də təzyiq etmirdi”.
Lakin müharibə uzandı, səkkiz il davam edən müharibə yarım milyon iranlı və 150 min iraqlının ölümünə səbəb oldu.
“Sanksiyaların əsas təsiri 2011-ci ildə aradan qaldırılıb”, – deyən Sajin bildirib:
“O zaman İran nüvə proqramı ilə bağlı özünü destruktiv apardı. Sonra Aİ sanksiyaların təşəbbüskarı oldu, ABŞ bir çox başqa ölkələr kimi, o cümlədən Avstraliya kimi onları dəstəklədi. İran neftinin ixracının kəskin azalması, praktiki olaraq embarqo qüvvədə idi. İranın SWIFT-dən çıxarılmasını da unutmayaq. Bu sanksiyalar iqtisadiyyata çox ağır zərbə vurdu. Altı ay ərzində vəziyyət kəskin şəkildə pisləşdi. İnflyasiya, işsizlik, xarici valyuta ala bilməmək kimi problemlər oldu”.
O bildirib ki, eyni zamanda, İranda “dəmir pərdə”nin aralanmasında çox ciddi uğur əldə edildi:
“Bunda mühüm rolu İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun İran kəşfiyyatı oynadı və yaxşı qiymətləndirildi”.
Ekspert deyib ki, İran SWIFT-dən çıxarılanda həm çinlilər, həm də hindlilər bazar qiymətlərindən aşağı olsa da, az miqdarda neft aldılar:
“Çinlilər onlarla bank vasitəsilə əməliyyatlar aparırdılar, lakin faiz ödəməli olurlar. Hindlilər ümumiyyətlə, milyonlarla dollar nağd pul daşıyırdılar. Ümumiyyətlə, isə mümkün olduğundan daha az ixrac edildi və qara və boz sxemlərdə çox şey itirildi. Başqa cür olmurdu”.
“2015-ci ildə “nüvə sazişi” bağlandı”,– deyən Vladimir Sajin xatırladıb:
“2016-cı ildən etibarən isə sanksiyaların tədricən ləğvinə başlanılıb. İran SWIFT-ə qoşuldu, neft alışları artmağa başladı. Lakin 2018-ci ildə ABŞ Prezidenti Tramp bu plandan imtina etdi və yenidən sərt sanksiyalar tətbiq olundu. Düzdür, Aİ və digər ölkələr onlara dəstək vermədi. Lakin ABŞ-ın təsiri çox əhəmiyyətlidir və bir çox şirkət ehtiyatlı davranır. İrana qayıdanların isə bəziləri onu yenidən tərk etdi, o cümlədən bizim “Zarubejneft”. LUKOIL isə ümumilikdə İran biznesinə daha qayıtmadı.
2019-cu ildə İranın ÜDM-i 9% azalıb. İranın pul vahidi rial üç-dörd dəfə ucuzlaşıb. Dollar təxminən 40 min riala bərabər idi, sonradan 350 minə qalxmağa başladı. Bütün qiymətlər kəskin artıb. Bir çox İran şirkətləri, xüsusən də xarici ölkələrlə əlaqəli şirkətlər bağlanıb. İşsizlik 11%-ə çatıb, gənclər arasında isə 25%-dən çoxdur”.
O bildirib ki, İranın neft sənayesi ən çox zərər çəkib və daimi modernləşmə tələb edir:
“Həm məişət texnikası, həm də avtomobillər İranda istehsal olunsa da, “qiymət-keyfiyyət” məsələsi istehlakçı üçün olduqca çətindir”.
İranlı iqtisadçıların fikrincə, əhalinin təxminən 60%-i yoxsulluq içində yaşayır. Baxmayaraq ki, Sajinin qeyd etdiyi kimi, İran ən kasıb ölkə olmaqdan hələ uzaqdır: “İranlılar Şimali Koreyalılar kimi ot yeməyəcəklər. Ancaq bu çox zəngin təbii sərvətlə zəngin ölkədə potensial olaraq qurulan tərəqqi baş verməyəcək.”
Çevirdi: Elnarə Kərimova
