Qədim Türk dövlətçilik MODELİ: “Kitabi-Dədə Qorqud”da hakimiyyətin bölünməsi necə əks olunub…
“Kitabi-Dədə Qorqud” yalnız epik ədəbi nümunə kimi deyil, həm də qədim türk siyasi düşüncəsinin və dövlətçilik ənənələrinin bədii ifadəsi kimi diqqəti cəlb edir. Bu dastanın süjet və obrazlar sistemi üzərində diqqətlə düşünəndə aydın olur ki, burada təsvir edilən ictimai-siyasi münasibətlər sadəcə qəhrəmanlıq hekayələri deyil, eyni zamanda müəyyən idarəçilik modelinin izlərini daşıyır.
Dastanda Oğuz elinin başçısı kimi təqdim olunan Bayandır xan daha çox dövlətin simvolik təmsilçisi təsiri bağışlayır. Onun iştirakı əsasən mərasimlərdə, ümumi yığıncaqlarda və siyasi legitimliyin qorunmasında özünü göstərir. Hadisələrin inkişafında isə onun rolu nisbətən passivdir. Bunun əksinə olaraq, Qazan xan daim hadisələrin mərkəzində dayanır, hərbi yürüşlərə rəhbərlik edir, mühüm qərarlar qəbul edir və Oğuz toplumunun taleyinə birbaşa təsir göstərir. Bu münasibətlər sistemi müasir siyasi anlayışlarla müqayisə edildikdə Bayandır xanın daha çox dövlət başçısı, Qazan xanın isə icraedici hakimiyyətin rəhbəri kimi çıxış etdiyini deməyə əsas verir. Bu isə müəyyən mənada hakimiyyət bölgüsü ideyasının qədim türk düşüncəsində də mövcud olduğunu göstərir.
Bu modelin daha geniş kontekstdə anlaşılması üçün qədim türklərdə siyasi qərarvermə mexanizmlərinə nəzər salmaq vacibdir. Türk dövlətçilik ənənəsində mühüm yer tutan Qurultay institutu kollektiv idarəetmənin əsas dayaqlarından biri idi. Qurultaylarda tayfa başçıları, bəylər və nüfuzlu şəxslər bir araya gələrək dövlətin taleyinə təsir edən məsələləri müzakirə edirdilər. Xanların seçilməsi və ya təsdiqlənməsi də çox vaxt bu məclislərdə həyata keçirilirdi. Bu fakt göstərir ki, idarəçilik yalnız bir şəxsin iradəsinə əsaslanmır, müəyyən dərəcədə ictimai razılıq və məsləhətləşmə prinsiplərinə söykənirdi.
Qədim türk dövlətçilik ideyaları haqqında daha konkret təsəvvür əldə etmək üçün Orxon-Yenisey yazıları da mühüm mənbədir. Bu yazılarda dövlət və xalq münasibətləri, hökmdarın məsuliyyəti və idarəçilik prinsipləri açıq şəkildə ifadə olunur. Xaqanın xalq qarşısında məsuliyyət daşıması, dövlətin gücünün xalqın rifahı ilə ölçülməsi kimi fikirlər həmin dövrdə siyasi düşüncənin kifayət qədər inkişaf etmiş olduğunu göstərir. Bu yanaşma hakimiyyətin yalnız gücə deyil, həm də sosial legitimliyə əsaslandığını sübut edir.
Türk dövlətçilik sistemində tez-tez rast gəlinən başqa bir xüsusiyyət isə hakimiyyətin müxtəlif səviyyələrdə bölüşdürülməsi idi. Xaqan ali hakimiyyətin daşıyıcısı olsa da, onunla yanaşı digər titul sahibləri, məsələn, yabğular və ya şadlar idarəçilik və hərbi sahədə mühüm rol oynayırdılar. Bu isə mərkəzi hakimiyyətlə icraedici funksiyalar arasında müəyyən balansın mövcudluğunu göstərir. “Kitabi-Dədə Qorqud”da Bayandır xan və Qazan xan arasında müşahidə edilən münasibət də bu ənənənin bədii əksi kimi qəbul oluna bilər.
Bütün bunlara baxmayaraq, dastanda təsvir edilən idarəçilik modelini birbaşa müasir parlament sistemi ilə eyniləşdirmək elmi baxımdan tam dəqiq olmazdı. Müasir parlament institutları hüquqi çərçivədə formalaşmış, səlahiyyətləri dəqiq müəyyən edilmiş strukturlardır. Qədim türk cəmiyyətində isə bu münasibətlər daha çox ənənə, nüfuz və sosial razılıq əsasında tənzimlənirdi. Bununla belə, əsas prinsip, yəni qərarların kollektiv şəkildə müzakirə olunması və hakimiyyətin müəyyən dərəcədə bölüşdürülməsi aydın şəkildə mövcud idi.
“Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı göstərir ki, türklərin dövlətçilik ənənəsi dərin tarixi köklərə malikdir və bu ənənə sadəcə təkhakimiyyət prinsipi üzərində qurulmayıb. Əksinə, burada müxtəlif güc mərkəzlərinin qarşılıqlı fəaliyyəti, məsləhətləşmə mədəniyyəti və ictimai məsuliyyət kimi anlayışlar mühüm yer tutur. Bu isə onu deməyə əsas verir ki, türklər idarəçilik mədəniyyətində bir çox prinsipləri çox qədim dövrlərdən formalaşdırıb və yaşadıblar.
Polise.az
