Netanyahunun hakimiyyətdən zindana getmək “şansı” nə qədərdir?..-SON DURUM

İsraildə 67 deputat Qadi Ayzenkotun baş nazirliyinə dəstək verib. Netanyahu hakimiyyətdən gedərsə, onu korrupsiya ittihamları üzrə məhkəmə prosesi, beynəlxalq həbs orderi və uzunmüddətli həbs təhlükəsi gözləyə bilərmi?

Moderator.az Knessetə son seçkilərin nəticələri ilə bağlı müxtəlif İsrail və digər xarici mənbələrdə yayılan məlumatlara əsasən bu sualı cavablandırmağa çalışıb.

İsraildə hakimiyyət uğrunda siyasi mübarizə həlledici mərhələyə daxil olub. Baş nazir Benyamin Netanyahunun əsas rəqibi, İsrail Müdafiə Qüvvələrinin keçmiş Baş Qərargah rəisi, “Yaşar” partiyasının lideri Qadi Ayzenkot parlamentdə yeni hökuməti formalaşdırmaq üçün deputatların əksəriyyətinin dəstəyini qazanıb.

Noyabrın 5-də İsrail Prezidenti İshak Hersoqun parlament fraksiyaları ilə keçirdiyi məsləhətləşmələrdən sonra məlum olub ki, 120 yerlik Knessetin 67 üzvü hökuməti formalaşdırmaq mandatının Ayzenkota verilməsini dəstəkləyir. Netanyahuya dəstək verən deputatların sayı isə 46 olub.

Bu rəqəmlər İsrailin siyasi mənzərəsində ciddi dəyişiklikdən xəbər verir. Lakin 67 deputatın Ayzenkotun namizədliyini dəstəkləməsi hələ onun hökumətinin formalaşması demək deyil.

Məlumatı İsrailin “The Times of Israel” nəşri, Qətərin “Əl-Cəzirə” telekanalı və Türkiyənin “Anadolu” agentliyi də yayıb.

“Anadolu” Agentliyinin noyabrın 5-də yaydığı xəbərə görə, İsraildəki ərəb partiyalarının birləşdiyi “Birgə Siyahı” (Joint List) Ayzenkotun namizədliyini dəstəkləmək qərarına gəlib. Bu addımdan sonra onun namizədliyinə dəstək verən deputatların sayı 67-yə çatıb.

Əvvəllər ərəb partiyalarından olan Ra’am da Ayzenkotun namizədliyini dəstəklədiyini açıqlamışdı. Beləliklə, ərəb partiyalarının parlamentdəki mövqeyi hökumətin formalaşdırılması prosesində mühüm amilə çevrilib.

Anadolu Agentliyinin məlumatına əsasən, son parlament seçkilərində Netanyahunun siyasi bloku 53, yəhudi müxalifət partiyaları isə 48 mandat əldə edib. Ərəb partiyaları ümumilikdə 19 mandat qazanıblar.

Netanyahunun uzun illər siyasi müttəfiqi olmuş ultraortodoks Birləşmiş Tövrat Yəhudiliyi partiyasının (United Torah Judaism) heç bir namizədi dəstəkləməməsi də onun mövqeyinə əlavə zərbə vurub.

Bununla belə, Ayzenkotun 67 səs toplaması avtomatik olaraq hökumət qurmaq üçün 61 deputatlıq etibarlı koalisiyaya malik olması anlamına gəlmir. Ərəb partiyalarının bir qismi yeni hökuməti kənardan dəstəkləməyə hazır olduğunu bildirsə də, müxalifət daxilində koalisiyanın tərkibi və siyasi şərtlərlə bağlı fikir ayrılıqları qalır.

İsrail Prezidenti İshak Hersoq bildirib ki, 67 və 46 rəqəmləri ilk baxışda aydın mənzərə yaratsa da, siyasi bloklar arasındakı qarşılıqlı veto və fikir ayrılıqları hökuməti kimin daha real formalaşdıra biləcəyini müəyyənləşdirməyi çətinləşdirir.

Prezident yeni hökumətin formalaşdırılması mandatını noyabrın 8-də hansı deputata verəcəyini açıqlamağı planlaşdırır. Mandat alacaq namizədə hökuməti formalaşdırmaq üçün 28 gün, zərurət yaranarsa, əlavə 14 gün vaxt verilə bilər.

Netanyahunun siyasi gələcəyi ilə bağlı müzakirələrin diqqətçəkən tərəflərindən biri də onun uzun müddətdir davam edən korrupsiya məhkəməsidir. İsrailin hazırkı baş naziri 1000, 2000 və 4000 saylı işlər üzrə rüşvət, dələduzluq və etimaddan sui-istifadə ittihamları ilə üzləşir.

İşlərdən biri Netanyahu və ailə üzvlərinin iş adamlarından bahalı hədiyyələr alması ilə bağlıdır. Digər işdə onun nüfuzlu media qurumunun rəhbəri ilə özünə müsbət informasiya dəstəyi verilməsi müqabilində müəyyən qanunvericilik güzəştləri barədə danışıqlar apardığı iddia olunur.

Ən ciddi ittihamlardan biri isə telekommunikasiya şirkəti “Bezeq”in keçmiş sahibi Şaul Eloviçə dövlət səviyyəsində güzəştlər edilməsinin müqabilində Netanyahuya məxsus siyasi və media maraqlarına uyğun informasiya dəstəyinin təmin edilməsi ilə əlaqələndirilir.

Türkiyənin “Anadolu” agentliyinin 12 may 2026-cı il tarixli məlumatına görə, Netanyahu korrupsiya işi üzrə Təl-Əviv Dairə Məhkəməsində 86-cı dəfə ifadə verib. Bu fakt məhkəmə prosesinin hələ də davam etdiyini göstərir.

İsrail Demokratiya İnstitutunun hüquqi izahına əsasən, ölkə qanunvericiliyində rüşvət cinayətinə görə maksimum 10 il, dələduzluq və etimaddan sui-istifadəyə görə isə maksimum 3 il həbs cəzası nəzərdə tutulur.

Bu, Netanyahunun mütləq həmin müddətlərə məhkum ediləcəyi demək deyil. Hökmün ağırlığı sübutlardan, məhkəmənin hüquqi qiymətləndirməsindən və konkret ittihamlar üzrə qəbul ediləcək qərarlardan asılı olacaq.

“Reuters”in hüquqi proseslə bağlı izahında da qeyd olunur ki, Netanyahuya qarşı ittihamlar üzrə hökm çıxarılacağı təqdirdə həbs cəzası ehtimalı mövcuddur. Rüşvət ittihamı üzrə maksimum cəza 10 il, dələduzluq və etimaddan sui-istifadə üzrə isə 3 ilədək həbsdir.

Netanyahunun hüquqi problemləri təkcə İsrail məhkəmələri ilə məhdudlaşmır. Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi 21 noyabr 2024-cü ildə Benyamin Netanyahu və İsrailin keçmiş müdafiə naziri Yoav Qallant barəsində həbs orderi verib.

Məhkəmənin rəsmi açıqlamasında Netanyahunun Qəzza zolağında törədildiyi iddia olunan müharibə cinayətləri və insanlıq əleyhinə cinayətlərə görə məsuliyyət daşıdığına dair əsaslı şübhələrin mövcud olduğu bildirilib.

İttihamlar arasında müharibə vasitəsi kimi aclıqdan istifadə, mülki əhaliyə qarşı qəsdən hücum, qətl, təqib və digər qeyri-insani əməllər yer alır.

Burada mühüm hüquqi məqam var: həbs orderi məhkəmə hökmü deyil. Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi Netanyahunu bu cinayətləri törətməkdə təqsirli elan etməyib. Söhbət həbs və məhkəmə qarşısına çıxarılma üçün verilmiş orderdən gedir.

İsrail BCM-nin Roma Statutuna üzv dövlət deyil. Bununla belə, Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi Fələstin ərazisində törədildiyi iddia olunan əməllərlə bağlı yurisdiksiyaya malik olduğunu əsas gətirərək İsrail vətəndaşları barəsində də qərar qəbul edib.

Bu səbəbdən Netanyahu BCM-nin həbs orderinin qüvvədə olduğu müddətdə məhkəmənin yurisdiksiyasını tanıyan ölkələrə səfər edərkən ciddi hüquqi risklə üzləşə bilər. Həmin ölkələrin Roma Statutu üzrə öhdəlikləri çərçivəsində onun saxlanılması məsələsi gündəmə gələ bilər.

Roma Statutunun 77-ci maddəsi Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi tərəfindən təqsirli bilinən şəxslər üçün 30 ilədək həbs, müstəsna hallarda isə ömürlük həbs cəzası nəzərdə tutur. Ömürlük həbs yalnız cinayətin son dərəcə ağır olması və təqsirləndirilən şəxsin fərdi hallarının bunu əsaslandırması şərtilə tətbiq oluna bilər.

Deməli, Netanyahu barəsində beynəlxalq məhkəmədə uzunmüddətli həbs və hətta ömürlük həbs ehtimalını nəzəri baxımdan tamamilə istisna etmək olmaz. Lakin bunun üçün ilk növbədə onun məhkəmə qarşısına çıxarılması, təqsirinin sübuta yetirilməsi və hakimlərin müvafiq hökm çıxarması tələb olunur.

İndiki mərhələdə onun ömürlük həbsə məhkum ediləcəyini iddia etmək hüquqi baxımdan əsassız olardı.

İsraildə hakimiyyət dəyişikliyi baş verərsə, Netanyahu üçün siyasi və hüquqi vəziyyət daha mürəkkəb xarakter ala bilər. Baş nazir postunu itirməsi onun barəsində aparılan korrupsiya prosesini avtomatik dayandırmayacaq. Əksinə, siyasi hakimiyyət və hökumət imkanlarının itirilməsi onun müdafiə strategiyasına və siyasi manevr imkanlarına təsir göstərə bilər.

Bununla belə, İsrail qanunvericiliyinə görə, baş nazir barəsində məhkəmə prosesinin aparılması onun dərhal vəzifədən getməsini tələb etmir. Hökm və hüquqi prosedurlar ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin həbs orderi də hökumət dəyişdikdən sonra avtomatik olaraq icra olunmur. Bunun üçün Netanyahunun orderi icra etmək öhdəliyi olan dövlətin ərazisində saxlanılması və sonrakı məhkəmə prosedurlarının həyata keçirilməsi lazımdır.

Beləliklə, Netanyahu üçün iki ayrı hüquqi istiqamət mövcuddur: İsraildə korrupsiya ittihamları üzrə cinayət mühakiməsi və Haaqadakı Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin Qəzzada törədildiyi iddia olunan cinayətlər üzrə prosesi.

Hazırda əsas siyasi sual onun hakimiyyətdə qalıb-qalmayacağıdır. Əgər Ayzenkot hökuməti formalaşdırmağa nail olsa, İsraildə uzun illərdir davam edən Netanyahu hakimiyyətinin yeni mərhələyə keçməsi mümkün olacaq. Bu isə baş nazirin siyasi gələcəyi ilə yanaşı, onun barəsindəki hüquqi proseslərin də yenidən diqqət mərkəzinə gəlməsinə səbəb ola bilər.

Bir sözlə, Netanyahunun baş nazir kürsüsünü itirməsi onun müttəhim kürsüsündəki vəziyyətini dəyişə bilər. Lakin siyasi məğlubiyyət hələ məhkəmə hökmü, həbs orderi isə hələ məhkumluq demək deyil.

S.Laçın