Həftənin tarixi təhlili: Praqa baharı və 1968-ci il Varşava Müqaviləsi müdaxiləsi

1. Hadisələrin başlanğıcı
1968-ci il yanvarın 5-də Aleksandr Dubçek Çexoslovakiya Kommunist Partiyasının birinci katibi seçildi. Onun rəhbərliyi ilə ölkədə siyasi və iqtisadi islahatlara başlanıldı.
Bu proses tarixə Praqa baharı adı ilə düşdü. İslahatların əsas istiqamətləri bunlar idi:
-
Mətbuat senzurasının yumşaldılması və faktiki ləğvi;
-
Söz və fikir azadlığının genişləndirilməsi;
-
İqtisadi idarəetmənin liberallaşdırılması;
-
Vətəndaşların ictimai-siyasi fəallığının artırılması;
-
Çexiya və Slovakiya arasında federativ münasibətlərin gücləndirilməsi.
Dubçekin məqsədi sosializmi tamamilə ləğv etmək deyil, onu daha az məhdudlaşdırıcı və humanist modelə çevirmək idi. Bu yanaşma «insan simalı sosializm» adlandırılırdı.
2. SSRİ niyə müdaxilə etdi?
Moskva bu islahatları yalnız Çexoslovakiyanın daxili məsələsi kimi qəbul etmirdi. Sovet rəhbərliyi ehtiyat edirdi ki, Praqadakı liberallaşma digər Şərqi Avropa ölkələrinə də yayıla və SSRİ-nin sosialist blok üzərində siyasi nəzarətini zəiflədə bilər.
1968-ci ilin yayında Moskva ilə Praqa arasında danışıqlar və siyasi təzyiqlər intensivləşdi. Avqustun 20-dən 21-nə keçən gecə SSRİ-nin rəhbərlik etdiyi Varşava Müqaviləsi qüvvələri Çexoslovakiyaya daxil oldu.
Qoşunlar Praqanı, digər iri şəhərləri və əsas kommunikasiya obyektlərini qısa müddətdə nəzarətə götürdülər. Dubçek və digər rəhbərlər Moskvaya aparıldılar. Hərbi müdaxilə Praqa baharına son qoydu.
3. Nəticələr və beynəlxalq təsirlər
-
Çexoslovakiyada islahatlar dayandırıldı, sonrakı illərdə senzura və siyasi nəzarət yenidən gücləndirildi.
-
1969-cu ilin aprelində Dubçek hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldı, onun yerinə Qustav Husak gəldi.
-
SSRİ-nin müdaxiləsi Qərb dövlətləri tərəfindən pislənsə də, ABŞ və NATO hərbi müdaxiləyə getmədilər. Bu, birbaşa SSRİ–Qərb müharibəsi riskini artırmamaq siyasəti ilə bağlı idi.
- Müdaxilə sosialist düşərgəsində Moskvanın digər dövlətlərin daxili siyasi kursuna müdaxilə etmək hüququ iddiasını gücləndirdi. Bu yanaşma sonradan Brejnev doktrinası adı ilə tanındı.
4. Strateji səhvlər və dərslər
-
Siyasi islahatları yalnız təhlükəsizlik problemi kimi görmək. Cəmiyyətin dəyişiklik tələbləri hərbi təhlükə ilə eyniləşdirildi.
-
İctimai dəstəyi nəzərə almamaq. Hərbi müdaxilə ölkə əhalisinin böyük hissəsində müqavimət və narazılıq yaratdı.
-
Qısamüddətli nəzarəti uzunmüddətli sabitlik hesab etmək. Qoşunların şəhərləri ələ keçirməsi siyasi legitimlik yaratmadı.
-
Müttəfiqlərin suverenliyini məhdudlaşdırmaq. Bu yanaşma digər sosialist ölkələrində də Moskva ilə münasibətlərə etimadı zəiflətdi.
5. Əsas strateji nəticə
Praqa baharı göstərdi ki, siyasi sistemin sabitliyi yalnız inzibati nəzarət və hərbi güclə təmin edilə bilməz. Cəmiyyətin dəyişiklik tələblərini, ictimai etimadı və milli suverenlik məsələsini nəzərə almayan idarəetmə modeli zahirən sabit görünsə də, daxilən ciddi ziddiyyətlər toplaya bilər.
Başlıca strateji dərs:
Hərbi güc siyasi qərarı dayandıra bilər, lakin cəmiyyətin dəyişiklik istəyini və azadlıq tələbini aradan qaldırmağa qadir deyil.
İstinad üçün etibarlı mənbələr
-
ABŞ Dövlət Departamenti — Soviet Invasion of Czechoslovakia, 1968. Hadisələrin xronologiyası və beynəlxalq nəticələr.
-
George Washington Universitetinin Milli Təhlükəsizlik Arxivi — The Prague Spring ’68. SSRİ, Varşava Müqaviləsi ölkələri və ABŞ arxiv sənədləri.
-
Stefan Karner — Der Prager Frühling. Sovet rəhbərliyinin müdaxilə qərarının tarixi və siyasi təhlili.
Tarixi paralel: Praqa baharı ilə 1979-cu ildə Əfqanıstana sovet müdaxiləsi arasında mühüm ideoloji-siyasi əlaqə var. Hər iki halda Moskva müttəfiq hesab etdiyi ölkədə siyasi kursun dəyişməsini özünün geosiyasi təhlükəsizliyi baxımından qiymətləndirmişdi. Lakin hər iki hadisənin şəraiti və hərbi nəticələri fərqli idi.
Bu nümunə dövlət idarəçiliyi və təhlükəsizlik siyasəti üçün də aktual bir həqiqəti xatırladır: institusional dayanıqlılıq yalnız güc strukturlarının imkanları ilə deyil, dövlətlə cəmiyyət arasındakı etimadla da ölçülür.
Polise.az



