Prokurorluq savaş əfsanəsini alt-üst etdi – Stalinin məxfi istintaqı

1941-ci il noyabrın 16-da Moskva yaxınlığındakı Dubosekovo dəmir yolu dayanacağı ətrafında İkinci Dünya müharibəsinin ən məşhur döyüş epizodlarından biri yaşanıb.
Musavat.com xəbər verir ki, general İvan Panfilovun diviziyasının alman tanklarına qarşı müqaviməti sonradan 28 panfilovçunun qəhrəmanlığı kimi tarixə düşüb. Lakin müharibədən sonra üzə çıxan sovet arxiv sənədləri həmin döyüş haqqında geniş yayılmış rəvayətlə tarixi faktlar arasında ciddi fərqlərin olduğunu göstərib.
Noyabrın 16-sı panfilovçuların Moskvanın müdafiəsində göstərdikləri müqavimətin ildönümüdür. Hadisədən 85 il keçməsinə baxmayaraq, 28 döyüşçünün 18 alman tankını məhv etməsi, hamısının həlak olması və döyüş zamanı səsləndirildiyi bildirilən məşhur çağırış tarixçilərin araşdırdığı məsələlər olaraq qalır.
Moskvanın qapısında ölüm-dirim savaşı
1941-ci ilin payızında Almaniya ordusu Moskvanı ələ keçirmək məqsədilə genişmiqyaslı hücum əməliyyatları aparırdı. Alman komandanlığının əsas istiqamətlərindən biri Volokolamsk yolu idi. Paytaxtın müdafiəsində general-mayor İvan Panfilovun rəhbərlik etdiyi 316-cı atıcı diviziya mühüm rol oynayırdı.
Diviziya 1941-ci ilin iyul-avqust aylarında Qazaxıstan SSR-in Alma-Ata şəhərində formalaşdırılmışdı. Onun şəxsi heyəti Qazaxıstan və Qırğızıstandan səfərbər edilmiş müxtəlif millətlərin nümayəndələrindən ibarət idi.
Panfilovun bölmələri şəxsi heyət və tank əleyhinə silah çatışmazlığı şəraitində geniş cəbhə xəttini müdafiə edirdi. Diviziyanın müdafiə sahəsi təxminən 40 kilometrə çatırdı. Bu isə qüvvələrin bir istiqamətdə cəmləşdirilməsini çətinləşdirirdi.
Noyabrın 16-da alman qoşunları Dubosekovo istiqamətində hücuma keçdi. Əsas zərbələrdən biri 1075-ci atıcı alayın 2-ci batalyonunun 4-cü rotasının mövqelərinə endirildi. Həmin bölmənin siyasi rəhbərlərindən biri Vasili Kloçkov idi.
Sovet dövründə yayılan rəvayətə görə, 28 döyüşçü dörd saat ərzində alman tanklarının hücumunu dəf etmiş, 18 tankı məhv etmiş və demək olar ki, hamısı döyüş meydanında həlak olmuşdu.
Kloçkova aid edilən məşhur sözlər bütün Sovet İttifaqında yayılmışdı:
“Rusiya böyükdür, lakin geri çəkilməyə yer yoxdur – arxamızda Moskvadır!”
Kloçkov həmin gün döyüşdə həlak olub. Lakin onun bu ifadəni məhz həmin formada səsləndirməsini təsdiqləyən etibarlı müstəqil sənəd yoxdur.
Noyabrın 17-də 316-cı atıcı diviziya 8-ci qvardiya atıcı diviziyası adlandırıldı. Noyabrın 18-də isə general İvan Panfilov döyüş zamanı həlak oldu. Daha sonra diviziyaya onun adı verildi.
Panfilovçuların müqaviməti Moskvanın müdafiəsi uğrunda aparılan genişmiqyaslı döyüşlərin mühüm hissəsinə çevrildi.
28 qəhrəmanın arxasındakı gizli sənədlər
Panfilovçuların qəhrəmanlığı haqqında ilk məlumatlardan biri 1941-ci il noyabrın 19-da “İzvestiya” qəzetində dərc edilmişdi. Həmin yazıda bir rotanın alman tanklarına qarşı döyüşündən bəhs olunur, lakin 28 döyüşçü və 18 məhv edilmiş tank haqqında məlumat verilmirdi.
Noyabrın 27-28-də “Krasnaya Zvezda” qəzetində dərc edilən materiallarda isə 28 qəhrəman haqqında rəvayət formalaşmağa başladı. 1942-ci il yanvarın 22-də jurnalist Aleksandr Krivitskinin yazısında döyüşçülərin adları və hadisənin təfərrüatları təqdim edildi.
1942-ci il iyulun 21-də SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə həmin 28 nəfərin hamısına ölümündən sonra Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı verildi.
Lakin sonradan gözlənilməz faktlar üzə çıxdı. Həlak olduğu bildirilən döyüşçülərdən bir neçəsinin sağ qaldığı müəyyən edildi.
Xüsusilə İvan Dobrobabinin taleyi böyük qalmaqala səbəb oldu. Onun müharibə zamanı almanların təşkil etdiyi köməkçi polis xidmətində çalışdığı üzə çıxdı. 1947-ci ildə həbs edilməsi 28 panfilovçu haqqında rəsmi məlumatların yenidən araşdırılmasına gətirib çıxardı.
1948-ci ildə SSRİ Baş Hərbi Prokurorluğu xüsusi təhqiqat apardı. Araşdırma nəticəsində 28 döyüşçünün hamısının həlak olması haqqında məlumatın həqiqətə uyğun gəlmədiyi, onlardan altısının sağ qaldığı müəyyənləşdirildi.
1075-ci alayın komandiri İlya Kaprov ifadəsində bildirmişdi ki, Dubosekovo yaxınlığında alman tankları ilə həqiqətən ağır döyüş baş verib. Lakin həmin döyüşdə təkcə 28 nəfər deyil, təxminən 120-140 döyüşçüsü olan 4-cü rota iştirak edib. Onun ifadəsinə əsasən, rotanın 100-dən çox hərbçisi həlak olmuş, cəmi 20-25 nəfər sağ qalmışdı.
1948-ci il istintaqı qəzetlərdə təsvir edilən 28 nəfərlik döyüş səhnəsinin jurnalistlər tərəfindən yaradılmış ədəbi təsvir olduğu qənaətinə gəldi. İstintaq materialları uzun müddət məxfi saxlanıldı və yalnız SSRİ-nin son illərində ictimaiyyətə məlum olmağa başladı.
1941-ci il noyabrın 17-də hazırlanmış sovet siyasi raportunda 1075-ci alayın 50-60 alman tankının iştirak etdiyi hücumla üzləşdiyi və iki rotanın ağır itkilərə məruz qaldığı göstərilirdi.
Almaniyanın 2-ci tank diviziyasının sənədləri isə noyabrın 16-da həmin istiqamətdə hücumun irəlilədiyini göstərir.
Məşhur taktika, 9900 itki və dünya şöhrəti
Panfilov diviziyasının müdafiəsində xüsusi rol oynayan zabitlərdən biri qazax əsilli Baurjan Momışulı idi. O, 1073-cü atıcı alayın batalyon komandiri kimi Moskva uğrunda döyüşlərdə iştirak etmişdi.
Momışulının adı sonradan “Momışulı spiralı” kimi tanınan hərbi taktika ilə əlaqələndirildi. Bu üsulda kiçik hərbi dəstələr düşmənin irəliləmə yollarında qəfil hücumlar təşkil edir, sonra mövqelərini dəyişərək yeni istiqamətlərdən zərbələr endirirdilər.
Məqsəd daha güclü düşməni yormaq, onun hərəkətini ləngitmək, qüvvələrini parçalamaq və hücum tempini pozmaq idi. Taktikanın formalaşması general Panfilovun müdafiə prinsipləri ilə də əlaqələndirilir.
Yazıçı Aleksandr Bek 1943-cü ildən nəşr olunmağa başlayan “Volokolamsk şosesi” əsərində həmin döyüşləri və Momışulının hərbi təcrübəsini təsvir etdi. Əsər sonradan müxtəlif dillərə tərcümə olundu və bir sıra ölkələrdə hərbi hazırlıq üçün istifadə edildi.
Kitabın məşhur oxucuları arasında Kuba inqilabının liderlərindən Çe Gevara da göstərilir. Əsərin onun daim müraciət etdiyi hərbi kitablardan biri olduğu bildirilir.
Fidel Kastro da Momışulının şəxsiyyətinə yüksək qiymət vermişdi. Qazaxıstanın tarixi nəşrlərində yer alan məlumatlara görə, Kastro 1963-cü ildə İkinci Dünya müharibəsinin qəhrəmanları haqqında danışarkən məhz Bekin əsərindəki qazax komandiri nümunə göstərmişdi.
Panfilov diviziyasının itkiləri isə son dərəcə ağır idi. Tarixi məlumatlara əsasən, ilkin şəxsi heyəti 11 347 nəfər olan birləşmə 1941-ci ilin noyabrının ortalarınadək təxminən 9900 nəfərlik ümumi itki ilə üzləşmişdi.
Panfilovçuların müqaviməti Moskvanın müdafiəsində mühüm rol oynasa da, alman hücumunun dayandırılması təkcə bu diviziyanın fəaliyyəti ilə bağlı deyildi. Paytaxtın müdafiəsində çoxsaylı sovet hərbi birləşmələri iştirak edirdi.
1941-ci il dekabrın 5-6-da sovet qoşunları Moskva ətrafında geniş əks-hücuma keçdi. Alman qüvvələri paytaxtdan geri oturduldu və Almaniyanın Moskvanı sürətlə ələ keçirmək planı uğursuzluğa düçar oldu.
Panfilov diviziyası sonrakı illərdə də döyüş fəaliyyətini davam etdirdi. Baurjan Momışulı müharibədən sağ çıxdı, 1982-ci ildə vəfat etdi və 1990-cı ildə ölümündən sonra Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görüldü. Musavat.com



