“Yeni Yalta” ssenarisi: Bakı və Ankara böyük güclərin razılaşmaları fonunda öz mövqelərini necə qorumalıdır?

“3 liderin eyni masa arxasında əyləşməsi onların bütün məsələlərdə ortaq mövqeyə malik olduqları demək deyil. Əksinə…”
“Azərbaycan-Türkiyə strateji tərəfdaşlığı isə bu prosesdə hər iki ölkənin mövqelərini əlaqələndirmək baxımından mühüm amildir…”
“Bakı və Ankara üçün strateji vəzifə böyük güclər arasındakı rəqabətdə öz müstəqil qərarvermə imkanlarını qorumaq, regional əməkdaşlığı gücləndirmək və nəqliyyat, enerji və təhlükəsizlik sahələrində mövqelərini möhkəmləndirməkdir…”
ABŞ, Rusiya və Çin liderlərinin noyabrın 19-da Çinin Şençjen şəhərində keçirilməsi gözlənilən üçtərəfli görüşü beynəlxalq siyasətin əsas müzakirə mövzularından birinə çevrilib. Donald Tramp, Vladimir Putin və Si Cinpinin eyni masa arxasında əyləşməsi 1945-ci ildə keçirilmiş Yalta konfransı ilə müqayisələrə səbəb olub. Əsas sual isə budur: dünyanın üç böyük gücü qlobal problemlərin həlli ilə bağlı öz aralarında razılığa gələrkən digər dövlətlərin maraqlarını nə dərəcədə nəzərə alacaq? Bu ehtimal Cənubi Qafqaz, xüsusilə Azərbaycan və Türkiyə üçün də mühüm geo-siyasi nəticələr doğura bilər. Qeyd edək ki, artıq Rusiya prezidenti V.Putin Çindədir və Si Cinpinlə görüşüb…
Yaltanın tarixi kölgəsi yenidən gündəmdə…
Almaniyanın beynəlxalq yayım qurumu “Deutsche Welle”-nin (“DW”) türk xidmətinin noyabrın 15-də dərc etdiyi “Yeni Yalta Konferansı mı? Şi, Putin ve Trump’tan ilk 3’lü zirve” sərlövhəli məqalədə diqqət üç liderin görüşünün mümkün nəticələrinə yönəldilir.
Moderator.az sözügedən analitik yazının tezisləri əsasında Çindəki üçlü görüş və onun dünya proseslərinə gözlənilən təsiri ilə bağlı bir sıra məqamları təhlil etməyə çalışıb.
1945-ci ilin fevralında ABŞ, Böyük Britaniya və Sovet İttifaqı liderlərinin Krımda keçirdiyi Yalta konfransı İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı beynəlxalq düzənin formalaşmasında mühüm rol oynamışdı. Həmin görüşdə Avropanın gələcəyi, Almaniyanın taleyi və böyük dövlətlərin müharibədən sonrakı münasibətləri müzakirə olunmuşdu.
İndi isə ABŞ, Rusiya və Çin liderlərinin mümkün razılaşması yenidən oxşar sualları gündəmə gətirir: dünya yenidən böyük güclərin təsir dairələrinə bölünə bilərmi? Ukrayna, Tayvan, İran və digər regional məsələlər bu dövlətlərin öz aralarında apardığı danışıqların predmetinə çevrilə bilərmi?
Burada vacib fərq var: Şençjen görüşünü indidən “yeni Yalta” adlandırmaq düzgün olmazdı. Bu, daha çox böyük dövlətlərin digər ölkələrin taleyinə təsir göstərə biləcək qərarlar qəbul etməsi ehtimalı ilə bağlı siyasi müqayisədir.
Üç lider – üç fərqli maraq…
Donald Trampın gündəliyində nüvə silahlarına nəzarət, İran məsələsi və Çinlə münasibətlər xüsusi yer tutur. Vaşinqtonun maraqlarından biri nüvə silahlarının azaldılması üzrə danışıqlara Çini də cəlb etməkdir.
Vladimir Putin üçün əsas məsələlərdən biri Ukrayna müharibəsinin həlli və Rusiyanın beynəlxalq mövqelərinin gücləndirilməsidir. Moskva ABŞ-la münasibətlərdə müəyyən razılaşmalar əldə etməyə çalışarkən Çinin siyasi dəstəyinin əhəmiyyətini də nəzərə alır.
Si Cinpin isə ABŞ və Rusiya ilə münasibətlərdə Çinin bərabərhüquqlu qlobal güc statusunu möhkəmləndirməkdə maraqlıdır. Pekin həm Vaşinqtonla rəqabəti idarə etməyə, həm də Moskva ilə strateji tərəfdaşlığını qorumağa çalışır.
Beləliklə, üç liderin eyni masa arxasında əyləşməsi onların bütün məsələlərdə ortaq mövqeyə malik olduqları demək deyil. Əksinə, nüvə silahları, Ukrayna müharibəsi, Tayvan və İran kimi məsələlərdə maraqların toqquşması ehtimalı kifayət qədər yüksəkdir…
Azərbaycan üçün əsas məsələ: Cənubi Qafqazın gələcək geo-siyasi düzəni…
Belə bir görüşün Azərbaycan üçün əhəmiyyətini yalnız ABŞ-Rusiya münasibətləri və ya Ukrayna müharibəsi kontekstində qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Bizim üçün əsas məsələ Cənubi Qafqazın gələcək təhlükəsizlik və əməkdaşlıq arxitekturasıdır.
Azərbaycan eyni zamanda Rusiya, Türkiyə, Çin, ABŞ və Avropa İttifaqı ilə münasibətlər saxlayan, mühüm enerji və nəqliyyat imkanlarına malik dövlətdir. Bu xüsusiyyətlər Bakının beynəlxalq münasibətlər sistemindəki mövqeyini xüsusi edir.
Əgər Vaşinqton, Moskva və Pekin arasında yeni strateji anlaşmalar əldə olunarsa, onların Cənubi Qafqaza təsir göstərməsi mümkündür. Burada ilk növbədə Ermənistan-Azərbaycan münasibətləri, regional təhlükəsizlik, nəqliyyat kommunikasiyaları və böyük dövlətlərin iqtisadi-siyasi rəqabəti diqqət çəkir.
Azərbaycan üçün əsas prinsip ölkənin suverenliyinin, ərazi bütövlüyünün və müstəqil qərarvermə hüququnun qorunmasıdır. Böyük dövlətlər arasında mümkün razılaşmaların region ölkələrinin maraqları nəzərə alınmadan həyata keçirilməsi yeni geo-siyasi ziddiyyətlər yarada bilər.
Bu baxımdan “Yeni Yalta” müzakirəsi Azərbaycan üçün təkcə tarixi analogiya deyil, həm də milli maraqların beynəlxalq diplomatiyada müdafiəsinin vacibliyini xatırladan amildir…
Türkiyə hansı mövqedə olacaq?..
Ankara üçün də üçtərəfli görüşün nəticələri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Türkiyə NATO üzvüdür, eyni zamanda Rusiya ilə enerji, ticarət və regional təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlıq edir. Çinlə iqtisadi əlaqələr də Türkiyənin xarici siyasətində mühüm yer tutur…
Türkiyənin əsas geo-siyasi üstünlüklərindən biri Qara dəniz, Cənubi Qafqaz, Yaxın Şərq və Mərkəzi Asiya arasında strateji mövqeyidir.
Əgər ABŞ və Rusiya arasında Ukrayna məsələsində razılaşma əldə olunarsa, bu, Qara dəniz hövzəsində təhlükəsizlik balansına və Ankaranın regional siyasətinə təsir göstərə bilər. Eyni zamanda İran məsələsi də Türkiyə üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İran ətrafında gərginliyin artması və ya azalması Türkiyənin şərq sərhədlərinə, enerji təhlükəsizliyinə və Cənubi Qafqaz siyasətinə təsirsiz ötüşməyəcək…
Azərbaycan-Türkiyə strateji tərəfdaşlığı isə bu prosesdə hər iki ölkənin mövqelərini əlaqələndirmək baxımından mühüm amildir. Şuşa Bəyannaməsi ilə rəsmiləşdirilmiş müttəfiqlik münasibətləri Ankara və Bakının regional təhlükəsizlik məsələlərində əməkdaşlığının əsasını təşkil edir…
Orta Dəhliz və Zəngəzur istiqaməti: geo-siyasi rəqabətin yeni xətti…
Üç böyük güc arasındakı münasibətlərin gələcəyi Azərbaycan və Türkiyə üçün iqtisadi baxımdan da əhəmiyyətlidir. Çinin Avropa ilə ticarət əlaqələrində alternativ nəqliyyat marşrutlarına marağı, Rusiyadan keçən ənənəvi tranzit yolları ilə bağlı yaranan risklər və Avropanın təchizat marşrutlarını şaxələndirmək siyasəti Orta Dəhlizin əhəmiyyətini artırır. Azərbaycan bu marşrutun əsas iştirakçılarından, Türkiyə isə onun Avropa istiqamətində mühüm bağlantılarından biridir.
Zəngəzur istiqamətində kommunikasiyaların açılması da bu baxımdan strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu marşrutun reallaşması Azərbaycanı Naxçıvan və Türkiyə ilə birləşdirən nəqliyyat əlaqələrinin genişlənməsinə, Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasındakı tranzit imkanlarının artmasına şərait yarada bilər.
Lakin burada mühüm məsələ bütün kommunikasiyaların dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və qarşılıqlı razılıq prinsipləri əsasında açılmasıdır…
Çinin regionda iqtisadi maraqlarının artması, ABŞ və Avropa İttifaqının nəqliyyat təhlükəsizliyinə yanaşması, Rusiyanın isə ənənəvi təsir imkanlarını qorumaq istəyi Cənubi Qafqazı böyük güclərin rəqabət meydanlarından biri olaraq saxlayır…
Doğrudan da “Yeni Yalta” baş verə bilərmi?..
Şençjen görüşünü indidən 1945-ci il Yalta konfransının təkrarı hesab etmək üçün əsas yoxdur. Üç liderin bir araya gəlməsi dünyanın təsir dairələrinə bölünməsi barədə razılaşma əldə ediləcəyi demək deyil. Üstəlik, onların maraqları bir sıra məsələlərdə ziddiyyət təşkil edir. ABŞ Çini nüvə silahlarına nəzarət danışıqlarına cəlb etmək istəyir, Rusiya Ukrayna məsələsində öz mövqelərini gücləndirməyə çalışır, Çin isə Vaşinqtonla münasibətlərdə strateji üstünlüklərini qorumağa çalışır. Bununla belə, görüşün özü beynəlxalq münasibətlərdə böyük dövlət diplomatiyasının rolunu və kiçik və orta dövlətlərin maraqlarının necə qorunacağı məsələsini yenidən gündəmə gətirir…
Azərbaycan və Türkiyə üçün əsas nəticə ondan ibarətdir ki, Cənubi Qafqaz artıq yalnız regional dövlətlərin münasibətləri ilə müəyyənləşən məkan deyil. Burada ABŞ, Rusiya, Çin, Avropa İttifaqı, Türkiyə və İranın maraqları kəsişir.
Bakı və Ankara üçün strateji vəzifə böyük güclər arasındakı rəqabətdə öz müstəqil qərarvermə imkanlarını qorumaq, regional əməkdaşlığı gücləndirmək və nəqliyyat, enerji və təhlükəsizlik sahələrində mövqelərini möhkəmləndirməkdir…
Şençjen görüşünün əsl əhəmiyyəti üç liderin hansı razılaşmaya gəlməsindən əlavə, bu razılaşmaların dünyanın digər dövlətlərinin suverenliyinə, təhlükəsizliyinə və iqtisadi maraqlarına necə təsir göstərəcəyində olacaq. Azərbaycan və Türkiyə üçün isə əsas məsələ mümkün yeni dünya düzənində kənar müşahidəçi deyil, öz maraqlarını müdafiə edən müstəqil regional aktorlar olaraq qalmaqdır…
Hazırladı:
Sultan Laçın
Polise.az
Hamısını Göstər

Related Articles

Bir cavab yazın

Back to top button