Həftənin tarixi təhlili: SSRİ-nin Əfqanıstana müdaxiləsi — 1979–1989

1. Müharibənin başlanma səbəbləri

1978-ci ilin aprelində Əfqanıstanda dövlət çevrilişi nəticəsində kommunist yönümlü Xalq Demokratik Partiyası hakimiyyətə gəldi. Yeni rəhbərliyin radikal islahatları, zorakı idarəetmə üsulları və cəmiyyətin ənənəvi dəyərləri ilə toqquşması ölkədə silahlı müqaviməti gücləndirdi.

SSRİ özünün cənub sərhədlərində siyasi qeyri-sabitliyin artmasından və müttəfiq hökumətin süqutundan ehtiyat edirdi. 1979-cu il dekabrın sonunda sovet qoşunları Əfqanıstana daxil oldu. Dekabrın 27-də xüsusi təyinatlı qüvvələr Kabildə prezident Hafizullah Əminin iqamətgahına hücum edərək onu öldürdülər və Babrak Karmalın hakimiyyətə gətirilməsinə şərait yaratdılar.

2. Müharibənin gedişi və beynəlxalq amillər

  • Sovet ordusu şəhərlərə, əsas yollara və mühüm hərbi mövqelərə nəzarət edə bilsə də, ölkənin geniş kənd və dağlıq ərazilərində müqaviməti tam aradan qaldıra bilmədi.

  • Əfqan mücahid qüvvələri yerli coğrafiyanı, dağlıq əraziləri və partizan müharibəsi üsullarını üstünlük kimi istifadə edirdilər.

  • ABŞ, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı müqavimət qüvvələrinə müxtəlif formalarda silah, maliyyə və təlim dəstəyi göstərirdi. ABŞ-ın verdiyi Stinger zenit-raket kompleksləri sovet aviasiyasının fəaliyyətini də çətinləşdirdi.

  • Müharibə tədricən SSRİ ilə ABŞ arasında genişmiqyaslı dolayı qarşıdurmanın bir hissəsinə çevrildi.

3. Müharibənin başa çatması

1985-ci ildə Mixail Qorbaçovun rəhbərliyi altında SSRİ rəhbərliyi Əfqanıstandan çıxış yolunu axtarmağa başladı. 14 aprel 1988-ci ildə Cenevrə sazişləri imzalandı. Sazişlər sovet qoşunlarının çıxarılma müddətini müəyyən etdi.

15 fevral 1989-cu ildə sonuncu sovet hərbi hissələri Əfqanıstanı tərk etdi. Lakin bu, ölkədəki vətəndaş müharibəsinin sona çatması demək deyildi. Sovet dəstəyini alan Nəcibullah hökuməti 1992-ci ilə qədər hakimiyyətdə qala bildi.

4. SSRİ-nin strateji səhvləri

  1. Yerli cəmiyyətin xüsusiyyətlərini düzgün qiymətləndirməmək. Əfqanıstanın tarixi, dini, tayfa və ictimai münasibətlərinin siyasi qərarlara təsiri yetərincə nəzərə alınmadı.

  2. Hərbi üstünlüyü siyasi nəticə ilə eyniləşdirmək. Əraziyə nəzarət etmək əhalinin dəstəyini qazanmaq demək deyildi.

  3. Müttəfiq hökumətin legitimlik problemini həll edə bilməmək. Xarici hərbi dəstək yerli hakimiyyətin cəmiyyət qarşısında nüfuzunu əvəz etmədi.

  4. Münaqişənin beynəlmiləlləşməsini hesaba almamaq. Müdaxilə ABŞ və Pakistanın müqavimət qüvvələrinə dəstəyini gücləndirdi.

  5. Müharibənin son siyasi vəziyyətini əvvəlcədən müəyyən etməmək. Hərbi qüvvələrin çıxarılması ilə ölkədə davamlı siyasi sabitliyin yaradılması eyni vaxtda təmin olunmadı.

5. Əsas strateji nəticə

Əfqanıstan müharibəsini bəzən «SSRİ-nin Vyetnamı» adlandırırlar. Ancaq bir mühüm fərq var: sovet ordusu 1989-cu ildə tamamilə dağılaraq və ya nizamsız şəkildə qaçaraq deyil, planlı və təşkil olunmuş qaydada geri çəkildi. Əfqanıstandakı müttəfiq hökumət isə daha üç il fəaliyyət göstərdi. Buna görə müharibənin nəticəsini yalnız hərbi məğlubiyyət kimi izah etmək düzgün olmaz/

Başlıca strateji dərs: Xarici hərbi müdaxilə ilə bir ölkənin siyasi həyatını uzunmüddətli idarə etmək mümkün deyil, əgər yerli hakimiyyətin ictimai legitimliyi, sosial dayaqları və müstəqil idarəetmə qabiliyyəti yoxdursa.

Müharibənin ən mühüm dərslərindən biri də budur: Hərbi güc ərazini ələ keçirə bilər, lakin cəmiyyətin etimadını və siyasi sədaqətini yalnız hərbi güclə qazanmaq mümkün deyil.

İstifadə olunan əsas mənbələr

  1. National Security Archive — The Soviet Withdrawal from Afghanistan, 1989. Məxfilikdən çıxarılmış ABŞ və SSRİ diplomatik sənədləri.

  2. ABŞ Dövlət Departamenti — Afghanistan: Historical Background. Müharibənin siyasi və hərbi gedişi.

  3. David N. Gibbs — Reassessing Soviet Motives for Invading Afghanistan. SSRİ-nin müdaxilə motivlərinə dair akademik araşdırma.

Yekun mülahizə: Əfqanıstan təcrübəsi göstərdi ki, böyük dövlətlərin strateji səhvi bəzən düşmənin hərbi gücünü düzgün hesablaya bilməmək deyil, müdaxilə etdikləri cəmiyyətin siyasi və mənəvi müqavimət potensialını lazımi səviyyədə qiymətləndirməməkdir.

Polise.az

Hamısını Göstər

Related Articles

Bir cavab yazın

Back to top button