İsrail 3 ildə Qəzza və region ölkələrinə 100 minə yaxın zərbə endirib…-ARAŞDIRMA

7 oktyabr 2023-cü ildə HƏMAS-ın İsrailə hücumu ilə başlayan müharibənin üçüncü ildönümündə İsrail ordusu son üç ildə apardığı əməliyyatların statistikasını açıqlayıb.

İsrail Müdafiə Ordusunun məlumatına görə, 7 oktyabr 2023-cü ildən 7 oktyabr 2026-cı ilədək müxtəlif cəbhələrdə təxminən 100 min hədəf vurulub.

Ordunun açıqladığı bölgüyə əsasən, təxminən 65 min hədəf Qəzza zolağında, 28 min hədəf Livan və Suriyada, 4 500 hədəf İranda, 80 hədəf isə Yəməndə yerləşib. İsrail ordusu eyni zamanda bu üç il ərzində Qəzza, Livan, İran, Suriya və Yəməndən İsrail ərazisinə ümumilikdə 31 500-ə yaxın raket, mərmi və digər mərmilərin, o cümlədən pilotsuz uçuş aparatlarının göndərildiyini bildirir.

Moderator.az bu mövzuda İsrail, Fələstin, digər ərəb mənbələri, eləcə də İran və Qərb mənbələrinə əsasən  mümkün qədər obyektiv araşdırma hazırlamağa çalışıb.

Burada mühüm bir məqam var: İsrail ordusunun “100 min” rəqəmi 100 min bomba və ya 100 min ayrıca atəş zərbəsi demək deyil. Söhbət ordunun əməliyyatlar çərçivəsində “hədəf” kimi qeydə aldığı obyektlərin sayından gedir.

Üç illik müharibənin ən ağır insan itkisi Qəzza zolağında baş verib… Qəzza Səhiyyə Nazirliyinin 19 sentyabr 2026-cı il tarixli son əlçatan hesabatlarından birinə görə, 7 oktyabr 2023-cü ildən həmin tarixədək 73 910 fələstinli həlak olub, 174 min 914 nəfər yaralanıb. Nazirlik ölənlər və yaralananlar arasında mülki şəxslərlə HƏMAS və digər silahlı qrupların üzvlərini ayrıca göstərmir. Eyni zamanda səhiyyə qurumu çox sayda insanın dağıntılar altında qaldığını və onların hamısının hələ aşkarlanmadığını bildirir. Bu rəqəmlərə əsasən, Qəzzada ölən və yaralananların ümumi sayı 248 mindən çoxdur…

Qəzza Səhiyyə Nazirliyinin statistikası Fələstin tərəfinin rəsmi məlumatıdır. İsrail isə müharibə ərzində HƏMAS və digər silahlı qrupların minlərlə üzvünün öldürüldüyünü bildirir. Buna görə Qəzza üzrə ümumi ölüm statistikasını təqdim edərkən mülki və hərbi itkilərin dəqiq bölgüsünün müstəqil şəkildə müəyyənləşdirilmədiyini nəzərə almaq lazımdır.

“Reuters”-in oktyabrın 6-da yaydığı son məlumatda da Qəzzada müharibə başlayandan bəri ölənlərin sayının 74 mindən artıq olduğu bildirilir. Agentlik qeyd edir ki, Qəzza Səhiyyə Nazirliyinin statistikası ölənləri döyüşçü və mülki şəxs kimi ayırmır.

İsrail-“Hizbullah” qarşıdurması da 7 oktyabrdan sonra sürətlə genişlənərək Livanın cənubunu və daha sonra ölkənin digər bölgələrini əhatə edib.

Livan Səhiyyə Nazirliyinin 6 sentyabr 2026-cı il tarixli rəsmi məlumatına görə, 8 oktyabr 2023-cü ildən həmin tarixədək İsrailin Livana qarşı hərbi əməliyyatları nəticəsində 8 929 nəfər həlak olub, 30 614 nəfər yaralanıb.

Nazirliyin məlumatına görə, bu rəqəmin əhəmiyyətli hissəsi 2026-cı ilin martından sonrakı yeni eskalasiya dövrünə aiddir. Təkcə 2 mart–6 sentyabr 2026-cı il arasında 4 362 nəfər həlak olub, 12 378 nəfər yaralanıb.

Livanın rəsmi səhiyyə statistikası bütün hallarda ölənlərin və yaralananların hərbçi-mülki bölgüsünü təqdim etmir. Buna görə bu rəqəmləri bütövlükdə “mülki əhali itkisi” kimi təqdim etmək düzgün olmaz.

“Reuters”-in 2026-cı ilin aprelində yaydığı məlumat isə 2026-cı ilin yeni müharibəsinin ilk mərhələsində Livanda 1 530 nəfərin öldüyünü, onların arasında 129 uşağın olduğunu, həmçinin 400-dən çox “Hizbullah” döyüşçüsü və 10 Livan hərbçisinin öldürüldüyünü bildirirdi.

İranın vəziyyəti digər cəbhələrdən fərqlənir. Tehran 2025-ci ildə İsrailin birbaşa hücumlarına məruz qaldığı kimi, 2026-cı ildə də yeni və daha geniş regional müharibənin mərkəzində olub.

2025-ci il iyunun 13-dən 25-dək davam edən 12 günlük İsrail-İran müharibəsi zamanı İsrail İranın nüvə, raket və hərbi obyektlərinə, həmçinin yaşayış məntəqələrinə zərbələr endirib.

“Human Rights Watch”-un İran hökumətinin açıqlamalarına istinadla yaydığı məlumata görə, Tehran 2025-ci il müharibəsində 1 062 nəfərin öldüyünü və 5 800 nəfərin yaralandığını bildirib. Ölənlər arasında 140 qadın və uşağın olduğu açıqlanıb. İran tərəfi həmin vaxt ölən və yaralananların hərbçi-mülki bölgüsünü tam şəkildə təqdim etməyib.

2026-cı ildə isə daha genişmiqyaslı ABŞ-İsrail-İran müharibəsi başlayıb. “Reuters”-in 7 aprel 2026-cı il tarixli araşdırmasına görə, həmin müharibənin ilk mərhələsində müxtəlif mənbələr İranda 1 900-3 636 nəfərin öldüyünü, 20 mindən çox insanın yaralandığını bildirirdi. Ölənlər arasında 1 700-dən çox mülki şəxsin olduğu və ən azı 254 uşağın həyatını itirdiyi barədə məlumatlar yayılmışdı.

Bu rəqəmləri 2025-ci ilin statistikası ilə sadəcə toplamaq düzgün deyil. Söhbət ayrı-ayrı müharibə dövrlərindən və fərqli mənbələrin hesablamalarından gedir. Bundan başqa, 2026-cı il qarşıdurmasında ABŞ da İran ərazisinə zərbələr endirib. Buna görə həmin ilin bütün itkilərini yalnız İsrail əməliyyatlarının nəticəsi kimi təqdim etmək mümkün deyil.

Suriya da 7 oktyabrdan sonra İsrailin hərbi əməliyyatlarının əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. İsrail ordusu 3 illik statistikasında Livan və Suriya üzrə birlikdə 28 min hədəfin vurulduğunu bildirir. İsrail bu əməliyyatları əsasən İranın bölgədəki hərbi mövcudluğu, silah daşımaları və İranla əlaqəli silahlı qrupların fəaliyyətinin qarşısının alınması ilə əsaslandırır.

Suriya üzrə müstəqil monitorinq məlumatları isə itkilərin miqyasını göstərir. Suriyada fəaliyyət göstərən İnsan Haqları üzrə Müşahidə Qrupunun məlumatına görə, yalnız 2024-cü ildə İsrail 373 hücum həyata keçirib və 1 032-dən çox hərbi obyekt, silah-sursat anbarı, qərargah və digər hədəf məhv edilib. Həmin hücumlarda 414 döyüşçü həlak olub, 277 döyüşçü yaralanıb. Bundan başqa, 68 mülki şəxsin öldüyü və təxminən 85 mülki şəxsin yaralandığı bildirilib. Ölən döyüşçülər arasında İran İnqilab Keşikçiləri Korpusu(SEPAH), “Hizbullah”, iraqlı və suriyalı silahlı qrupların üzvləri, eləcə də Suriya hökumət qüvvələrinin hərbçiləri olub.

Suriya üzrə bütün üç ili əhatə edən vahid və mübahisəsiz ölüm-yaralanma statistikası yoxdur. Buna görə ayrı-ayrı illərin rəqəmlərini birləşdirərək ümumi nəticə çıxarmaq düzgün olmaz.

İsrailin hərbi əməliyyatlarının coğrafiyası Yəmənə qədər uzanıb.

HƏMAS-ın İsrailə qarşı müharibəsi başlayandan sonra İranın dəstəklədiyi husilər İsrail istiqamətində raket və pilotsuz uçuş aparatları göndərib, həmçinin Qırmızı dənizdə İsraillə əlaqəli gəmilərə hücumlar həyata keçiriblər.

İsrail ordusu 3 il ərzində Yəməndə 80 hədəfin vurulduğunu bildirir.  İlk böyük İsrail zərbələrindən biri 2024-cü il iyulun 20-də Hodeyda limanı ətrafına endirilib. “Reuters”-in məlumatına görə, hücum nəticəsində ən azı 3 nəfər həlak olub, 87 nəfər yaralanıb. İsrail həmin əməliyyatı Təl-Əvivə edilən və bir nəfərin ölümü ilə nəticələnən husilərin pilotsuz uçuş aparatı hücumuna cavab kimi təqdim edib.

2024-cü ilin dekabrında İsrail Səna hava limanı və digər strateji obyektlərə də zərbələr endirib. 2025-ci il avqustun 24-də Səna şəhərinə İsrail zərbələri nəticəsində 4 nəfərin öldüyü, 67 nəfərin yaralandığı barədə husilərin nəzarətində olan səhiyyə qurumları məlumat verib. İsrail ordusu isə zərbələrin hərbi obyektlərə, prezident sarayı ərazisinə, elektrik stansiyalarına və yanacaq anbarına endirildiyini bildirib.

BMT sənədlərində də İsrailin Yəmənin Səna hava limanı və Hodeyda, Ras-İsa və Salif limanlarına zərbələri qeyd olunur. 2025-ci ilin mayında Səna hava limanına endirilən zərbələr nəticəsində uçuş-enmə zolağı, terminal, hərbi baza və digər infrastrukturun zədələndiyi, üç mülki təyyarənin məhv edildiyi bildirilib.

Yəmən üzrə isə mühüm məqam budur:

7 oktyabr 2023-dən bu günədək yalnız İsrail zərbələri nəticəsində ölən və yaralananların vahid, etibarlı üçillik statistikası mövcud deyil. Buna görə ayrı-ayrı hücumların nəticələrini təqdim etmək, lakin onların əsasında ümumi yekun rəqəm çıxarmamaq daha doğrudur…

Üç illik qarşıdurmanın digər tərəfi İsrailin öz itkiləridir. İsrail Müdafiə Nazirliyi və ordu 7 oktyabr hadisəsindən sonra təhlükəsizlik qüvvələrinin böyük itkilər verdiyini bildirir. İsrailin rəsmi statistikasına görə, müharibə dövründə hərbçilər, polis, “Şin Bet”(daxili təhlükəsizlik qurumu) əməkdaşları və digər təhlükəsizlik strukturlarının üzvləri arasında 1 300-dən çox ölüm qeydə alınıb…

İsrail ordusunun üç illik hesabatında isə 6 400-dən çox hərbçinin yaralandığı, yüzlərlə hərbçinin ağır xəsarətlər aldığı bildirilir. İsrail tərəfi həmçinin on minlərlə hərbçinin psixoloji travma ilə üzləşdiyini və böyük hissəsinin sonradan xidmətə qayıtdığını açıqlayıb.

Beləliklə, müharibə İsrail üçün də yalnız hərbi əməliyyatlar deyil, böyük insan və sosial itkilərlə müşayiət olunan üçillik dövrə çevrilib.

İsrail Milli Sığorta İnstitutunun 4 oktyabr 2026-cı il tarixli son statistikasına görə, 7 oktyabr 2023-dən etibarən İsraildə terror və düşmənçilik aktları nəticəsində 1 029 mülki şəxs öldürülüb, onların 63-ü uşaqdır; təhlükəsizlik qüvvələri bu rəqəmə daxil deyil. Həmin dövrdə 87 286 mülki şəxs “düşmənçilik aktlarının zərərçəkəni” kimi qeydə alınıb, lakin bu göstərici yalnız fiziki yaralananları deyil, psixoloji travma və digər zərər formalarını da əhatə edir.

İsrailin rəsmi məlumatlarında bu itkilərin mühüm hissəsi 7 oktyabr 2023-cü il HƏMAS hücumu ilə bağlıdır: həmin gün 778 mülki şəxs öldürülüb və 74 593 nəfər zərərçəkən kimi tanınıb. Müharibənin sonrakı dövründə isə daha 251 mülki şəxs həlak olub və 12 832 nəfər zərərçəkən kimi qeydə alınıb.

İranla bağlı 2025-ci ilin 12 günlük müharibəsində İranın İsrailə raket hücumları nəticəsində İsraildə mülki şəxslər arasında ölüm və yaralanmalar baş verib; Reuters həmin ilk günlərdə İsrailin təcili yardım xidmətlərinə istinadla bir neçə onlarla yaralanma barədə məlumat vermişdi.

İsrail Milli Sığorta İnstitutunun üçillik yekununda 2025-ci il İran əməliyyatı – “Am Kəlavi” – zamanı 35 mülki şəxsin öldüyü və 2 962 nəfərin zərərçəkən kimi qeydə alındığı göstərilir.

2026-cı ildə İranla ikinci və daha geniş müharibə zamanı isə “Reuters”-in məlumatına görə, İranın İsrailə raket hücumları nəticəsində 23 mülki şəxs öldürülüb; əlavə olaraq 11 İsrail hərbçisi Livandakı döyüşlərdə həlak olub və bir israilli mülki şəxs İsrail qüvvələrinin səhv atəşi nəticəsində ölüb.

İsrailin Milli Sığorta İnstitutu 2026-cı il üzrə həmin ikinci İran müharibəsi – “Şaqat HaAri” – zamanı 36 mülki şəxsin öldüyünü və 2 787 nəfərin düşmənçilik aktlarından zərərçəkən kimi qeydə alındığını açıqlayıb.

Beləliklə, İsrailin rəsmi uçotunda son üç ildə terror və müharibə nəticəsində 1 029 mülki ölüm və 87 min 286 zərərçəkən qeydə alınıb; lakin ikinci rəqəmi “87 286 yaralı” kimi təqdim etmək olmaz. İranla iki birbaşa müharibənin İsrail daxilindəki mülki nəticəsi rəsmi İsrail uçotunda müvafiq olaraq 2025-ci ildə 35 ölüm və 2 962 zərərçəkən, 2026-cı ildə isə 36 ölüm və 2 787 zərərçəkən kimi göstərilir.

2026-cı ilin İran müharibəsinə dair “Reuters”-in ayrıca hesablamasında isə 23 mülki ölüm göstərilir; bu fərq İsrail Milli Sığorta İnstitutunun daha geniş “düşmənçilik aktları” uçotu və sonradan təsnifat dəyişiklikləri ilə əlaqəli ola bilər…

İsrail ordusunun üçillik hesabatı müharibənin coğrafiyasındakı dəyişiklikləri də göstərir.

2023-cü ilin oktyabrında əsas döyüş meydanı Qəzza idi. Sonrakı mərhələdə Livan cəbhəsi aktivləşdi, Suriya ərazisində İsrailin zərbələri davam etdi, 2025-ci ildə İsrail və İran birbaşa müharibəyə başladı, Yəməndə isə husilərlə qarşıdurma genişləndi.

İsrail ordusunun hesablamasına görə, üç il ərzində:

Qəzzada – 65 000, Livan və Suriyada – 28 000, İranda – 4 500, Yəməndə isə 80 hədəf vurulub.

Bu rəqəmlər birlikdə təxminən 100 min hədəf təşkil edir.

Eyni hesabatda İsrailə qarşı müxtəlif istiqamətlərdən 31 min 500-ə yaxın raket, mərmi və digər uçuş vasitəsinin buraxıldığı bildirilir. Onların təxminən 10 200-ü Qəzzadan, 20 mini Livandan, 1 200-ü İrandan, 50-si Suriyadan və 90-ı Yəməndən İsrailə istiqamətləndirilib.

Üç il əvvəl bir ölkənin cənubunda başlayan hücum qısa müddətdə Qəzza müharibəsinə, daha sonra isə bir neçə ölkənin iştirak etdiyi regional qarşıdurmaya çevrildi. Qəzza üzrə 74 minə yaxın ölüm və 175 minə yaxın yaralanma, Livan üzrə 8 900-dən çox ölüm və 30 mindən çox yaralanma, İran üzrə 2025 və 2026-cı illərdə minlərlə ölüm və on minlərlə yaralanma barədə məlumatlar münaqişənin insan qiymətini göstərir. Suriya və Yəməndə isə daha aşağı miqyasda olsa da, İsrailin hərbi əməliyyatları nəticəsində hərbçi və mülki şəxslər arasında itkilər qeydə alınıb.

Eyni zamanda İsrail ordusunun məlumatına görə, üç il ərzində regionda 100 minə yaxın hədəf vurulub.

Bu statistika müharibənin yalnız Qəzza ilə məhdudlaşmadığını, İsrail ilə İran arasında birbaşa qarşıdurmaya, Livanda genişmiqyaslı döyüşlərə, Suriyada davamlı hava əməliyyatlarına və Yəməndə strateji obyektlərə zərbələrə qədər genişləndiyini göstərir.

Lakin müxtəlif ölkələr üzrə ölüm və yaralanma statistikasının metodologiyası eyni deyil. Qəzza və Livanın səhiyyə qurumları ümumi itkiləri təqdim edir, lakin bütün hallarda mülki-hərbi bölgünü aparmır; Suriya üzrə əsas rəqəmlər monitorinq təşkilatlarından gəlir; İran üzrə isə müxtəlif müharibə dövrləri və fərqli mənbələr arasında ciddi fərqlər var. Yəmən üzrə isə İsrail zərbələrinə aid üçillik yekun statistika mövcud deyil.

Bu səbəbdən region üzrə bütün itkiləri bir rəqəmdə toplamaq əvəzinə, ayrı-ayrı ölkələrin təsdiqlənmiş və ya mənbəyə bağlı göstəricilərini ayrıca təqdim etmək daha obyektiv mənzərə yaradır.

İsrail ordusunun öz hesablamasına görə, 7 oktyabr 2023-cü ildən başlayan müharibənin üç ili ərzində regionda təxminən 100 min hədəf vurulub və qarşıdurmanın humanitar nəticələri artıq bir neçə ölkənin sərhədlərini aşan miqyasa çatıb…

Hazırladı:

Sultan Laçın