Fransada etiraz dalğası: tək Makron siyasətinin böhranıdır, yoxsa Fransa dövlət modelinin sınağı?
Fransada son dövrlər müşahidə olunan etirazlar ölkənin siyasi və sosial həyatında dərinləşən ziddiyyətləri bir daha gündəmə gətirib. Müxtəlif şəhərləri əhatə edən nümayişlərdə minlərlə insanın iştirakı, sosial tələblərin siyasi şüarlara çevrilməsi və ayrı-ayrı aksiyaların qarşıdurmalarla müşayiət olunması Fransada narazılığın artıq ayrı-ayrı sosial qrupların problemi olmadığını göstərir. Etirazçıların əsas tələbləri təhsilin maliyyələşdirilməsinin artırılması, məcburi hərbi xidmətin bərpasına yol verilməməsi, yaşayış xərclərinin azaldılması və Prezident Emmanuel Makronun istefası ilə bağlıdır. Bu mənzərə Fransada hökumətin sosial-iqtisadi kursuna, siyasi idarəçilik modelinə və dövlət institutlarının cəmiyyətlə münasibətlərinə dair sualları yenidən aktuallaşdırır.
Əlbəttə, baş verənləri yalnız prezident Emmanuel Makronun siyasətinə qarşı narazılıq kimi qiymətləndirmək məsələnin mahiyyətini tam açmır. Doğrudur, bu problemlərin daha da dərinləşməsində ölkə başçısının böyük payı var. Bunun belə, Fransadakı etirazların kökləri daha geniş və mürəkkəb proseslərlə bağlıdır. Bahalaşma, sosial xidmətlərin keyfiyyətinin aşağı düşməsi, təhsil sistemində yaranmış problemlər, gənclərin gələcəklə bağlı narahatlıqları və siyasi qərarların qəbulunda cəmiyyətin müəyyən təbəqələrinin özünü kənarda hiss etməsi mövcud böhranın əsas komponentləridir. Makronun hakimiyyəti dövründə bu problemlərin bir qismi daha qabarıq şəkildə üzə çıxıb və nəticədə sosial narazılıq siyasi etimad böhranı ilə birləşib.
Fransa ənənəvi olaraq güclü sosial dövlət modeli ilə tanınır. Dövlətin vətəndaşların sosial müdafiəsini təmin etməsi, təhsil və səhiyyə xidmətlərinin əlçatanlığı, əmək hüquqlarının qorunması respublika modelinin mühüm dayaqları hesab olunur. Lakin son illərdə iqtisadi çətinliklər, büdcə məhdudiyyətləri və dövlət xərclərinin optimallaşdırılması istiqamətində atılan addımlar bu modelin davamlılığı ilə bağlı müzakirələri gücləndirib. Əhalinin müəyyən təbəqələri sosial təminat imkanlarının daralmasını, gündəlik xərclərin artmasını və dövlət xidmətlərinin keyfiyyətindəki problemləri öz həyatlarında birbaşa hiss edirlər. Belə şəraitdə hökumətin iqtisadi sabitlik naminə irəli sürdüyü arqumentlər cəmiyyətin bütün təbəqələri tərəfindən eyni dərəcədə qəbul olunmur.
Narazılığın mühüm istiqamətlərindən biri yaşayış xərclərinin artmasıdır. Ərzaq, enerji, nəqliyyat və mənzil xərclərinin ailə büdcəsinə təzyiqi sosial gərginliyi artıran amillər sırasındadır. Xüsusilə orta və aşağı gəlirli ailələr üçün qiymət artımları gündəlik həyatın keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərir. Əhalinin bir hissəsində belə qənaət formalaşır ki, iqtisadi dəyişikliklərin və dövlətin maliyyə siyasətinin yükü daha çox sıravi vətəndaşların üzərinə düşür. Bu yanaşma isə sosial ədalət məsələsini siyasi müzakirələrin mərkəzinə gətirir.
Təhsil sahəsindəki problemlər də etirazların genişlənməsində mühüm rol oynayır. Müəllim çatışmazlığı, məktəblərin maddi-texniki təminatındakı çətinliklər, siniflərin həddindən artıq dolu olması və təhsil müəssisələrinin maliyyələşdirilməsi ilə bağlı narazılıqlar müəllimləri, şagirdləri və tələbələri bir araya gətirən məsələlərə çevrilib. Təhsil yalnız sosial xidmət deyil, həm də ölkənin gələcək iqtisadi və intellektual potensialını müəyyən edən strateji sahədir. Buna görə də bu sahədəki problemlər cəmiyyət tərəfindən dövlətin uzunmüddətli inkişaf prioritetlərinə dair narahatlıq kimi qəbul olunur.
Gənclərin etirazlara qoşulması isə prosesin ayrıca təhlilini zəruri edir. İş tapmaq, münasib qiymətə mənzil əldə etmək, keyfiyyətli təhsil almaq və sosial yüksəliş imkanlarından yararlanmaq məsələləri gənc nəslin əsas gözləntiləri sırasındadır. Bu gözləntilərlə real imkanlar arasında yaranan fərq siyasi narazılığı dərinləşdirir. Gənclərin bir hissəsi hesab edir ki, mövcud siyasi və iqtisadi sistem onların gələcəklə bağlı ümidlərini doğrultmur. Bu baxımdan Fransadakı etirazlar yalnız bugünkü sosial problemlərə deyil, gələcək nəsillərin ölkənin inkişaf modelinə münasibətinə də işarə edir.
Bununla belə, etirazların siyasi məzmununu müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri Emmanuel Makronun prezidentliyi dövründə hakimiyyətlə cəmiyyət arasında yaranmış məsafədir. Makron 2017-ci ildə prezident seçilərkən Fransanın ənənəvi siyasi sistemini yeniləmək, iqtisadiyyatı liberallaşdırmaq, dövlət idarəçiliyini səmərələşdirmək və ölkənin Avropa İttifaqında aparıcı mövqeyini gücləndirmək vədləri ilə çıxış edirdi. Onun siyasi kursu iqtisadi rəqabət qabiliyyətinin artırılması, əmək bazarının çevikləşdirilməsi və dövlət xərclərinə nəzarətin gücləndirilməsi kimi istiqamətləri əhatə edirdi. Lakin bu islahatların bir qismi cəmiyyətdə ciddi müqavimətlə qarşılandı.
Xüsusilə pensiya sistemində dəyişikliklər ətrafında yaranmış qarşıdurma Makron hakimiyyətinin sosial dialoq imkanlarını ciddi şəkildə sınağa çəkdi. Pensiya yaşının artırılması ilə bağlı qərar milyonlarla insanın etirazına səbəb oldu. Hökumət bu addımı pensiya sisteminin maliyyə dayanıqlılığının qorunması zərurəti ilə əsaslandırsa da, həmkarlar ittifaqları və müxalif siyasi qüvvələr qərarın sosial yükünün əsasən əməkçilərin üzərinə düşdüyünü bildirirdilər. Bu qarşıdurma təkcə pensiya islahatı ilə bağlı mübahisə deyildi. O, hökumətin cəmiyyətin razılığını əldə etmədən mühüm qərarları həyata keçirmək imkanları və demokratik idarəçilikdə ictimai dialoqun rolu barədə daha geniş müzakirəyə çevrildi.
Makronun siyasi kursuna yönələn tənqidlər parlamentdəki parçalanma və hökumətin qərar qəbul etmək imkanlarının məhdudlaşması fonunda daha da güclənib. Fransada siyasi qüvvələr arasında fikir ayrılıqlarının dərinləşməsi, hökumətlərin dayanıqlı parlament dəstəyi əldə etməkdə çətinlik çəkməsi və büdcə məsələləri ətrafında yaranan qarşıdurmalar siyasi sistemin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərir. Belə vəziyyətdə hökumətin hər bir iqtisadi qərarı yalnız maliyyə və idarəçilik məsələsi kimi deyil, həm də siyasi legitimlik baxımından müzakirə olunur. Vətəndaşların bir hissəsində onların sosial tələblərinin siyasi qərarlarda lazımi səviyyədə nəzərə alınmadığı qənaətinin güclənməsi etirazların davamlılığına şərait yaradır.
Burada mühüm bir məqamı da nəzərə almaq lazımdır: dövlət borcunun artması, iqtisadi rəqabət qabiliyyətinin qorunması, əhalinin yaşlanması, sosial təminat sisteminin maliyyələşdirilməsi və regional bərabərsizliklər uzun illər ərzində formalaşmış struktur problemlərdir. Bu məsələlər Fransa siyasi elitasının müxtəlif dövrlərdə üzləşdiyi çətinliklərdir. Lakin prezident və onun hökuməti mövcud problemlərin həlli üçün seçdiyi üsullara, islahatların sosial nəticələrinə və cəmiyyətlə qurduğu dialoqa görə siyasi məsuliyyət daşıyır. Məhz bu baxımdan Makronun siyasəti hazırkı narazılığın əsas siyasi hədəflərindən birinə çevrilib.
Fransada yaranmış vəziyyətin Avropa miqyasında da müəyyən əhəmiyyəti var. Çünki Fransa Avropa İttifaqının aparıcı siyasi və iqtisadi mərkəzlərindən biridir. Bu ölkədə daxili siyasi sabitliyin zəifləməsi, hökumətin qərarvermə imkanlarının məhdudlaşması və sosial narazılığın dərinləşməsi Avropanın ümumi siyasi gündəliyinə təsirsiz ötüşmür. Parisin Avropa İttifaqının müdafiə, təhlükəsizlik, iqtisadi inteqrasiya və beynəlxalq münasibətlər sahəsində təşəbbüslərini həyata keçirməsi üçün daxili siyasi dayanıqlıq mühüm şərtdir. Daxildəki böhran isə Fransa rəhbərliyinin xarici siyasət gündəliyinə ayıra biləcəyi siyasi və institusional resursları məhdudlaşdıra bilər.
2027-ci ildə keçiriləcək prezident seçkiləri də mövcud proseslərin siyasi əhəmiyyətini artırır. Makron konstitusion məhdudiyyətlərə görə ardıcıl üçüncü müddətə prezident seçilə bilməz. Buna görə də onun prezidentliyinin son mərhələsində baş verən etirazlar təkcə hazırkı hökumətin fəaliyyətinə münasibəti deyil, həm də ölkənin gələcək siyasi kursu ətrafında mübarizəni əks etdirir. Müxtəlif siyasi qüvvələr sosial narazılığın hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyinə və seçicilərin gözləntilərinin necə dəyişəcəyinə xüsusi diqqət yetirirlər.
Nəticə etibarilə, Fransada baş verənlər Emmanuel Makronun siyasətinə qarşı etirazı nümayiş etdirməklə yanaşı, həm də Fransa sosial dövlət modelinin, siyasi idarəçilik sisteminin və hakimiyyətlə cəmiyyət arasındakı münasibətlərin ciddi sınaqdan keçdiyini göstərir. Əlbəttə, Makronun qərarları bu böhranın siyasi məsuliyyət daşıyan mühüm amilidir. Fransız cəmiyyətinin verdiyi əsas mesaj isə aydındır: iqtisadi sabitlik və struktur islahatlar sosial ədalət, keyfiyyətli dövlət xidmətləri və ictimai razılıqla müşayiət olunmadıqda, hətta ənənəvi demokratik institutlara malik ölkələrdə belə ciddi siyasi etimad böhranı yaradır.
XQ-nin Analitik Qrupu
