Türkiyənin təşəbbüsü ilə Azərbaycanda yaradılmış təşkilatın növbəti sammitində hansı mühüm qərarlar gözlənilir?..

Bu gün- Türkiyə Cümhuriyyətinin yaranmasının 103-cü ildönümünün qeyd olunduğu 29 oktyabr tarixində Ankara Türk dünyasının əsas siyasi görüşlərindən birinə ev sahibliyi edir. Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) XIII Zirvə görüşü 29–30 oktyabr tarixlərində Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın ev sahibliyi ilə keçirilir. “Türk əsri: dildə, fikirdə və işdə birlik” şüarı altında təşkil olunan sammitin gündəliyində iqtisadi inteqrasiya, nəqliyyat bağlantıları, enerji, təhlükəsizlik və təşkilatın institusional imkanlarının gücləndirilməsi dayanır.

Zirvə həm Türkiyənin Cümhuriyyət Günü ilə eyni vaxta düşməsi, həm də Azərbaycanın sədrliyindən sonra təşkilatın növbəti mərhələsinə keçidlə əlamətdardır. Görüşün əsas sınağı siyasi həmrəyliyi konkret iqtisadi layihələrə, daha səmərəli nəqliyyat marşrutlarına və əlaqələndirilmiş regional fəaliyyətə çevirmək olacaq.

Bu gün – 29 oktyabrda xarici işlər nazirlərinin toplantısı, dövlət başçılarının XIII Zirvə görüşü isə 30 oktyabrda keçiriləcək…

Türk Dövlətləri Təşkilatı ortaq dil, tarix və mədəni irsə malik dövlətlər arasında siyasi dialoqu, iqtisadi əməkdaşlığı və qarşılıqlı əlaqələri inkişaf etdirmək məqsədilə yaradılmış beynəlxalq platformadır. Təşkilatın formalaşması bir neçə mühüm mərhələdən keçib:

3 oktyabr 2009-cu il — Naxçıvan sazişi. Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan və Qırğızıstan Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının yaradılması haqqında saziş imzalayıblar.

2019-cu il — Özbəkistanın üzvlüyü. Özbəkistanın qoşulması ilə təşkilatın üzvlük dairəsi genişlənib.

12 noyabr 2021-ci il — İstanbul sammiti. Təşkilatın adı Türk Dövlətləri Təşkilatı olaraq dəyişdirilib, Türk Dünyasının 2040-cı ilədək inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirən strateji baxış qəbul olunub.

Hazırda TDT-nin beş üzv dövləti var:

Təşkilatın qurucu üzvü; 2025–2026-cı illərdə dövrü sədrliyi həyata keçirən ölkə.

Qurucu üzv və sammitin ev sahibi.

Qurucu üzv; Mərkəzi Asiya ilə Xəzər regionunun əlaqələndirilməsində mühüm tərəfdaş.

Qurucu üzv.

2019-cu ildən üzv dövlət.

Təşkilatın müşahidəçiləri sırasında Macarıstan, Türkmənistan, Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti və İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı yer alır. Katiblik İstanbulda fəaliyyət göstərir.

TDT dini təşkilat deyil. Bununla belə, üzv dövlətlərin əksəriyyətinin müsəlman ölkələri olması və ortaq türk-mədəni irsə söykənən əməkdaşlıq modeli onun türk-müsəlman dünyasındakı əhəmiyyətini artırır.

Təşkilatın regional rolunu beş əsas istiqamətdə qiymətləndirmək mümkündür.

1. Siyasi həmrəylik və diplomatik dialoq. Üzv dövlətlər ortaq maraqları müzakirə etmək, regional və beynəlxalq məsələlər üzrə məsləhətləşmələr aparmaq və qarşılıqlı dəstəyi gücləndirmək üçün müntəzəm platformaya malikdirlər.

2. Asiya ilə Avropa arasında nəqliyyat əlaqələri. Orta Dəhliz Mərkəzi Asiyanı Xəzər dənizi, Azərbaycan, Cənubi Qafqaz və Türkiyə üzərindən Avropa bazarlarına bağlayır. Bu marşrutun inkişafı üzv ölkələr üçün tranzit, logistika və ticarət imkanlarını genişləndirə bilər.

3. Enerji və iqtisadi inteqrasiya. Enerji resurslarının daşınması, qarşılıqlı investisiyalar, ticarət prosedurlarının sadələşdirilməsi və sənaye əməkdaşlığı iqtisadi gündəliyin əsas istiqamətlərindəndir.

4. Təhlükəsizlik və regional sabitlik. Əfqanıstandakı vəziyyət, sərhədyanı risklər, nəqliyyat xətlərinin təhlükəsizliyi və regional sabitliklə bağlı məsləhətləşmələr əməkdaşlığın mühüm hissəsidir. Bununla belə, TDT-ni NATO tipli kollektiv müdafiə ittifaqı kimi təqdim etmək düzgün olmazdı.

5. Mədəniyyət, təhsil və ortaq kimlik. Dil, ortaq əlifba, təhsil mübadiləsi, turizm və mədəni irsin qorunması istiqamətində əməkdaşlıq türk xalqları arasında uzunmüddətli əlaqələrin inkişafına xidmət edir.

TDT-nin əsas strateji vəzifəsi ortaq tarixi və mədəni yaxınlığı praktik nəticələrə çevirməkdir. Eyni zamanda üzv ölkələrin fərqli xarici siyasət prioritetləri və iqtisadi imkanları razılaşdırılmış qərarların icrasını mürəkkəbləşdirə bilər.

Sammitlə bağlı dərc edilmiş rəsmi məlumatlarda iştirak və səfər tarixlərini bir-birindən ayırmaq vacibdir. 28 oktyabr tarixli məlumatlara əsasən, Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevin Türkiyəyə gəlişi və Prezident Ərdoğanla görüşü təsdiqlənib. Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin isə Türkiyəyə səfərinin 29–30 oktyabr tarixlərində baş tutacağı açıqlanıb.

Rəcəb Tayyib Ərdoğan– Türkiyə Prezidenti

Sammitin ev sahibi və Türkiyənin növbəti dövr sədrliyinə rəhbərlik edəcək dövlət başçısı.

İlham Əliyev – Azərbaycan Prezidenti

Təşkilatın hazırkı dövr sədri olan Azərbaycanın rəhbəri.  Hələlik Ankaraya gəlişi barədə rəsmi məlumat yayılmayıb.

Kasım Jomart Tokayev – Qazaxıstan Prezidenti

Oktyabrın 28-də Ankarada rəsmi mərasimlə qarşılanıb və Ərdoğanla ikitərəfli danışıqlar aparıb.

 Sadır Japarov – Qırğızıstan Prezidenti

Üzv dövlətin sammitdə iştirakı gözlənilən rəhbərlərindən biridir; dünən Türkiyəyə gəlişini təsdiqləyən ayrıca məlumat əldə edilməyib.

Şavkat Mirziyoyev – Özbəkistan Prezidenti

Oktyabrın 29–30-da Türkiyəyə işgüzar səfəri və sammitdə iştirakı rəsmi şəkildə elan olunub.

Bundan başqa, müşahidəçi ölkə Türkmənistanın Prezidenti Sərdar Berdiməhəmmədovun oktyabrın 30-da Türkiyə iş dünyasının nümayəndələri ilə görüşünün planlaşdırıldığı bildirilir. Bu, onun sammitin bütün tədbirlərində iştirakı barədə ayrıca təsdiq kimi qəbul edilməməlidir.

Qeyd:

 Azərbaycan və Türkiyə TDT-nin formalaşması və inkişafında bir-birini tamamlayan strateji rollara malikdirlər. Hər iki ölkə təşkilatın qurucu üzvüdür və türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın institusional əsaslarının yaradılmasında iştirak edib.

Azərbaycan Naxçıvan sazişini imzalayan dörd qurucu dövlətdən biridir və TDT-nin çoxtərəfli əməkdaşlıq mexanizminin formalaşmasında iştirak edib.

Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşən Azərbaycan Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqazı, Türkiyəni və Avropa istiqamətini birləşdirən nəqliyyat şəbəkəsinin əsas hissəsidir.

Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu və enerji nəqli infrastrukturu türk dövlətləri arasında iqtisadi əlaqələrin inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Ankara sammiti çərçivəsində Azərbaycanın dövrü sədrliyinin Türkiyəyə keçməsi gözlənilir. Bu keçid əməkdaşlıq gündəliyinin davamlılığını təmin etməli olan institusional mərhələdir.

Türkiyə 2009-cu ildə təşkilatın yaradılmasında iştirak edib və sonrakı sammitlər vasitəsilə siyasi dialoqun davam etdirilməsinə töhfə verib.

Türkiyənin nəqliyyat infrastrukturu və böyük iqtisadi bazarı Mərkəzi Asiya ölkələri üçün ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsində əhəmiyyətlidir.

Rəqəmsal iqtisadiyyat, müdafiə sənayesi, enerji və investisiya sahələri Türkiyənin təşkilat daxilində təşviq etdiyi əsas istiqamətlərdəndir.

Gələcək baxımından Bakı ilə Ankara arasında koordinasiya xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bununla belə, TDT-nin davamlı inkişafı yalnız iki ölkənin deyil, bütün üzv dövlətlərin maraqlarının uzlaşdırılmasından, qəbul olunan qərarların icrasından və ortaq layihələrin iqtisadi səmərəsindən asılı olacaq.

Sammitin 29–30 oktyabr tarixlərində keçirilməsi ilə bağlı rəsmi məlumatlarda bir sıra qərar və sənədlərin qəbul olunacağı gözlənilir. Lakin bunlar hələ sammitin yekun nəticələri deyil, əvvəlcədən elan edilmiş planlardır.

Dövlət başçılarının qəbul edəcəyi gözlənilən əsas sənəd. Təşkilatın gələcək əməkdaşlıq prioritetlərini və üzv ölkələrin razılaşdırılmış mövqelərini əks etdirməlidir.

Təşkilatın fəaliyyət prioritetlərinin növbəti mərhələdə Türkiyənin sədrliyi ilə davam etdirilməsi gözlənilir.

Xəzər üzərindən keçən nəqliyyat marşrutunun səmərəliliyinin artırılması, sərhəd keçidlərinin asanlaşdırılması və logistika xərclərinin azaldılması gündəmdə olacaq.

Üzv ölkələr arasında iqtisadi münasibətlərin genişləndirilməsi, rəqəmsal ticarətin asanlaşdırılması və birgə layihələrin təşviqi nəzərdə tutulur.

Katibliyin imkanlarının, idarəetmə mexanizmlərinin və üzv dövlətlər arasında koordinasiyanın inkişaf etdirilməsi ilə bağlı sənədlərin müzakirəsi gözlənilir.

Bu istiqamətlər sammitin rəsmi gündəliyi və əvvəlcədən dərc olunmuş məlumatlar əsasında hazırlanıb. Ankara Bəyannaməsinin yekun mətni və qərarların konkret hüquqi məzmunu qəbul edildikdən sonra dəqiqləşəcək.

Sammitin ilk günü — 29 oktyabrda — Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidanın ev sahibliyi ilə TDT Xarici İşlər Nazirləri Şurasının toplantısı da nəzərdə tutulub. Bu görüşdə təşkilatın fəaliyyətinə aid inzibati və maliyyə sənədlərinin təsdiqlənməsi gözlənilir. Dövlət və hökumət başçılarının əsas sammit iclasının isə 30 oktyabrda keçirilməsi planlaşdırılıb.

Xatırladaq ki, 29 oktyabr 1923-cü ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisi respublika idarəetmə formasını elan edib. Həmin gün Türkiyə tarixində yeni dövlətçilik mərhələsinin başlanğıcı kimi qeyd olunur. TDT toplantılarının Türkiyə Cümhuriyyətinin yaranma günü ilə eyni tarixlərə təsadüf etməsi sammitə əlavə siyasi və rəmzi məna verir. Ankara həm milli bayram tədbirlərinə, həm də türk dövlətləri arasında çoxtərəfli əməkdaşlığın müzakirəsinə ev sahibliyi edir. Türkiyə Prezidentinin proqramına qonaq dövlət və hökumət başçılarının iştirakı ilə rəsmi axşam yeməyi də daxildir.

Ankara sammitinin nəticələri üç əsas meyar üzrə qiymətləndirilə bilər:

Siyasi səviyyədə: üzv ölkələrin ortaq mövqelərinin və təşkilatın institusional əməkdaşlığının nə dərəcədə gücləndirilməsi;

İqtisadi səviyyədə: Orta Dəhliz, ticarət, enerji və rəqəmsal iqtisadiyyatla bağlı razılaşmaların konkret layihələrə çevrilməsi;

Regional səviyyədə: Mərkəzi Asiya, Xəzər hövzəsi, Cənubi Qafqaz və Türkiyə arasında əlaqələrin genişləndirilməsi.

Türkiyə Cümhuriyyətinin 103-cü ildönümü ilə üst-üstə düşən bu görüş türk dövlətlərinin ortaq gələcək barədə siyasi iradəsini nümayiş etdirmək üçün mühüm platformadır. Ancaq sammitin uzunmüddətli nəticəsi qəbul ediləcək sənədlərin sayından daha çox, onların nə dərəcədə həyata keçiriləcəyindən asılı olacaq.

Hazırladı:

Sultan Laçın

Polise.az